|
FRAZEOLOGIK SÖZLÜK A Aç eşege ýük — gabarasy uly, agyr. Agaç ýuwudan ýaly — dim-dik bolup somalyp duran adam. Aga-gara düşünmek — ýagşydan-ýamandan seljermek, ýagşy-ýamany saýgarmak, aň-düşünjäň artmak. Agzy bişmek — bir işe baş goşup aldanmak, şowsuzlyga uçrap çürkenmek, kösenmek. Agzy tagam tapmak — bir zatdan lezzet almak, peýda görmek, nep tapmak. Agzyňy ýerden tapan ýaly — hetdenaşa köp gepleýän, bolgusyz zatlar barada lakgyldap ýörýän. Ajy habar — ölüm-ýitim, howp we ş.m. bilen baglanyşykly habar; şum habar. Aňkaň aşmak — garrap ýa-da agyr ýagdaýa düşüp huşuň gitmek, näme edip näme goýanyny bilmezlir, aljyramak. Ara düşmek — 1. Ylalaşdyrmak maksady bilen aralamak, ýaraşdyrmak, oňuşdyrmak. 2. Gürrüňi bölmek, bir gürrüňiň işiň arasyna goşulmak. B Bagryň köýmek (tütemek, bişmek) — gaty gynanmak, ýanyp bişmek, hasrat çekmek. Bagryňy dilmek (gyýmak) — örän gynandyrmak, ýiti täsir etmek, agyr degmek. Bagt tapmak — işde, durmuşda üstünlik gazanmak, eşrete etmek. Bagtyň açylmak — eşretli durmuşa ýetmek, işiň ugruna bolmak, işiň rowaçlanmak. Bal tutan barmagyny ýalar — bir işin başynda bolsa, peýdasy ýeter, nepi deger.
Bäri bakmak — saglygy gowulaşmak, sagalyp başlamak, sagalmak. Bir çukura tüýkürmek — bir mesele barada sözleşip, belli bir karara gelmek, agyz birikdirmek, şertleşmek. Ç Çaga ýaly — oýlanman gürleýän, sähel zady göwnüne alýan, tejribesiz, ynanjaň (adam hakda).
Çala eçiden çatma ýykar, öte eşiden öý — bir zady doly eşitmän ýa-da düşünmän, anyklaman, başga birine nädogry habar bermek, eşiden gürrüňini bulaşdyryp aýtmak.
Çalam-çaş bolmak — 1. Bulam-bujar, dagynyk, tertipsiz halda bolmak. 2. Aljyraňňy, heläkçilikli halda bolmak, ozüňi ýitirmek. D Damagy dolmak — agysy tutmak, hamsykmak.
Daş ýürek — zalym, rehimsiz, ynsapsyz, naýynsap. Daşy jäjek, içi möjek — içigara, görip, misginsokar. Dili gysga — gürlärligi ýok, utançly, müýnli, etmişli. Dürtme gursak — aýtmasaň, özüňden bilmeýän, düňle, mön. Dücşümli bolsun! — täze gelin edinilende, ýurt gutlananda we ş.m. «bagt getirsin» diýen manyda ulanylýan alkyş. E Egniňi gysmak — 1. Belli bir netijä gelip bilmeýänligiňi yşarat etmek, alasarmyklygy hereket bilen düşündirmek, ümsüm otur-mak. 2. Nalajedeýin bolmak, özüňe basalyk bermek, biriniň kejine gaýtmazlyk, çydam edip gelmek.
Egri oturyp, dogry sözleşmek (gepleşmek) — ýüz görmezlik, hakykaty aýtmaklyk, bolşuny bolşy ýaly aýtmak.
Ekilmedik ýerde gögermek — Barmasyz ýere barmak, oturjak-turjak ýeriňi seljermezlik.
El-aýak ýaly — ýumuş edegen, ýetişikli.
Elden-aýakdan düşmek —özüňi ýitirmek; dady-perýat etmek, nala çekmek, urunmak, elewremek, çarpynmak.
Elinden dür dökülýär — ýapyşan işini başarýan, çeper hünärli, başarnykly.
Eşegiň guýrugy ýere ýetende — hiç wagt, hiç mahal; durmuşa geçmesi kyň. G Gadyryny bilmek — ýagşylyga, hormata mynasyp hormat goýmak.
Ganyň gyzmak — gaharyň gelmek, gaharlanmak, gazaplanmak.
Geçiň öň aýagy ýaly — görünmesiz ýerde görünýän, hemme zatda öňe düşüp ýören.
Gepi (gepi-sözi) alyşmak — ümmüldeşip gitmek, agzybir bolmak, dertdeş, pikirdeş, syrdaş bolmak.
Gepiňi gögertmek — öz diýeniňi etdirmek, öz aýdanlaryň edilmegini gazanmak, öz pikiriňi geçirmek.
Giň bolmak — göwrümiňi giň tutmak, dargursak bolmazlyk, geçirimlilik etmek.
Göz acyp-ýumasy salymdy — Çalt, dessine, basym.
Göz bilen gaşyň arasynda,.. — göz-görtele, duýdansyz, oslagsyz.
Göz-gulak bolmak — 1. Habardar, seresap bolmak. 2. Seredip durmak, göz gezdirip, seretmek. 3. Gözden salmazlyk, garaşyk etmek.
Göze-başa düşmek — ikibaka alakjamak, zowzuldap ýürege düşmek, irizmek. H
Habar gatmak — gürrüň açmak, söz aýtmak.
Hasaňy aldyrmak — aldawa düşmek, pyrryldaga düşmek( aldanmak.)
Hötde (hötdesinden) gelmek — başarmak, oňarmak.
Haý-küş etmek (diýmek) — ýuwaş, akylly bol diýmek, galawut bermek, örüzmek. l Içi-içine sygmazlyk — gaharlanmak, gahar-gazaba münmek.
Iki at depişer arasynda eşek öler — güýçlüler çaknyşsa, ejiz heläk bolar.
Iki garpyz bir elde tutdurmaz — birbada iki zada ýetişip bolmaz, şol bir wagtda dürli-dürli işi edip bolmaz. iýeni aýry gitmezlik — ýakyn dostluk gatnaşygynda bolmak ýuürekdeşlik bilen gatnaşmak, syr alyp, syr berişmek. J Jana dözmek — güyç gaýgyrmazlyk, elinde baryny etmek, janyňy emgemek, owarram etmek. Jandan umyt üzmek — ýaşaýşa bolan ynamyň gaçmak, dirilikden tama ýolunmak, ölmek. Jähennem etmek — 1. ýok etmek, owarra, ýitirim etmek. 2. Başdan sowmak, haýyr-şerinden geçmek, owarram etmek. K Kebelek bolmak — birine yhlas bilen hyzmat etmek, daşynda aýlanmak; kökenek bolmak. Kelebiň ujuny ýitirmek — aljyrarňňylyk aralaşmak, näme etjegiňi bilmän galmak, ugruňy ýitirmek, çykalga tapyp bilmezlik. Kelle göçmek — 1. Bir zada gyzyp göterilmek, kelle gyzmak. 2. Galmagal; gykylyk, şowhun zerarly kelläň ýadamak, halys irmek. Kiçi dilden bärde aýtmak — oýun edip diýmek, bir zady ýürekden, çynyň bilen aýtmazlyk. Köýnegine (donuna) sygmazlyk — 1. Gaty begenmeklik, şatlanmaklyk, 2. Gaty semremek. M Maňlaýy ak bolsun — bagtly, bagty açyk bolsun, durmuşy oňat bolsun. Maňlaýyňy diremek — haýyş bilen ýüzlenmek, haraý, dalda gözlemek, huzuryna barmak. Murtuny palta kesmez — maddy taýdan üpjün, dokuzy düzüw; gujuryna baýrynýan, gaýratly, batyr. N Namysyna degmek — 1. Abraýdan düşmegine sebäp bolmak, mertebesini pese gaçyrmak, biabraý etmek. 2. El degirmek, zorlamak. Nazar salmak (etmek) — 1. Birine ýa-da bir zada yhlasly garamak, syn etmek. 2. Göz-gulak bolmak, garaşyk etmek, kömek bermek, aladalanmak, Nebsiň agyrmak — ýüregiň awamak, rehimiň inmek, haýpyň gelmek, gynanmak. O Oda düşmek (girmek) — agyr güne düşmek, azap çekmek, horluk görmek, kösenmek. Oda ýanmak (köýmek) — hasrat çekmek, ejir görmek, gynanmak, Ody özüňe bas, ötmese kesekä — özüňe agyr düşýän zady başga adamyň başyna atma, özüňe ýaramaýan zady başga birine etme. Orta çykmak — zähmetde, güyç synanyşmakda özüňi görkezmek üçin iliň öňüňe çykmak. Ö Ör-gökden gelmek — oslamadyk, çak etmedik zadyň üçin geň galmak, haýran galmak. Öte geçmek (gitmek, düşmek) — hetden aşmak, çenden çykmak, gereginden artyk bolmak.
Özüňden gitmek — bihuş bolup ýatmak, essiň aýylmak, çaşmak. Özüňi pes tutmak — kiçigöwünli bolmak, ulumsylyk etmezlik. Özüni ýitirmek — gyssanyp, howlugyp aljyramak näme etjegiňi bilmän durmak, başyň çaşmak. P Paltaň daşa degmek — şowuna düşmezlik, başa barmazlyk, ugruna bolmazlyk, eden tagallaň puç bolmak. Pes göwünli — ulumsylyk etmeýän, sada, kiçi göwünli. Pikiri bölmek — ünsi başga ýana sowmak, edýän pikiriň arasyna başga zat düşmak. R Rejesi geň däl — päli gowy däl, oňatlyk däl, niýeti erbet. Reňki öçmek — ýüzünde gan-pet bolmazlyk. S Sana geçmek (goşulmak) — adam saýylmak, derege ýaramak, hasaba girmek. Sapalak atmak — bir zady bahana edip, aldawa saljak bolmak, sypjyklyk etmek, sapajaklamak. Sesine suw sepilen ýaly bolmak — ümsümlik bolmak, ses ýatmak, gykylygy-gowgasy peselmek, gopguny ýatmak. Sözüň agzyňda — sözüňizi böleýin, az wagtlyk sabyr edip, gürrüňi bölenimi bagyşlaň. Sözüni ýere gaçyrmazlyk — biriniň aýdýan gürrüňine doly üns bermek. Süýtde agzy bişen, suwy üfläp içer — gatyny gören seresap, ätiýäçly bolar, ahmal bolmaz. Ş Şahyna kakmak — temmi bermek, öz ugruna göýbermezlik, çäre görmek. Şek ýetirmek — dil etirmek, günälemek, aýyplamak. Şükür etmek -— razy, kaýyl bolmak, kanagatlanmak. T Taba gelmek — 1. Ýer suwarylandan soň, sürüme taýyn bolmak. 2. Birneme özüňi tutmak, ysgyna gelmek, kadaly ýagdaýa gelmek. Tamda gulak bar — agzyňa bek bol, aätiýäçly bol, seresap gürle. Tanapyndan çekmek — birneme haý-küş etmek, çendenaşa erk bermezlik, öz ugruna göýbermezlik. Täze küýzäň suwy sowuk — täze zadyň mazasy gowy, hemme zat ilkibaşda könä garanda oňat bolýar. U Ugur tapmazlyk — çykalga tapmazlyk, derek bilmezlik. Uly ile göz etmek — bir işi hemmelere bildirmek, bir işi açaçan etmek, bassyr-bussursyz etmek. Ü Üm bilmez — 1. Nadan, samsyk. 2. Kemala gelmedik, ýaş, gök.
Üstünden barmak — 1. Bilmek, tanamak. 2. Gönüläp aýtmak, gönülemek. Üstünden gülmek — şahsyýeti kemsitmek, göwnüýetmezçilik etmek, masgaralamak, äsgermezlik etmek, ýaňsylamak. W Wadaňy ýuwutmak (ýere salmak) — beren sözüňde tapylmazlyk, ähtiňden dänmek. Watan tutmak — mesgen tutmak, mydamalyk oturymly bolmak, ýurt tutmak. Y Ynsabyň çatmak — dözmek, gözüň gyýmak. Yz çalmak — giden ugruny anyklamak, agtarmak, yzarlamak. Yzyna it salmak — masgara edip kowup göýbermek.
Yzyňy tapmazlyk (ýitirmek) — ýalňyşlyga, aljyraňňylyga sezewar bolmaklyk. Ý Ýüregiň agzyňdan çykyp barmak — 1. Ýüregi aram tapmazlyk, karar etmezlik; alňasamak, howlamak. 2. Demiň-demiňe ýetmezlik, daljykmak. Ýüz bermezlik — gadyrsyz garşylamak, sowuk-sala garnaşyk etmek, özüne öwrenişdirmeklik. Ýüzden geçmezlik — sözünden dänip bilmezlik, sylamaklyk. Yüze gara çekmek — masgara, wejera bolmak, nalajedeýinligiňi boýun almak. «Ýüzüň üstünde burnuň bar» diýmezlik — edenine däl diýmezlik, towugyna tok diýmezlik. Z Zym-zyýat bolmak — ýom-ýok bolmak, gürüm-jürüm bolmak, gözden gaýyp bolmak, Zynjyrdan boşan ýaly — dälilik hetdine ýeten, akylyny ýitiren, däli-telbelik ýagdaýynda bolan (adam barada) |