Yza gaydyng

b) ATLARYŇ SAN BILEN ÜÝTGEÝIŞLERI

423-nji gönükmke. Aşakdaky atlary okaň we olaryň haýsynyň bir zady, haýsynyň köp zady aňladýandygyny aýdyň.

Galam, galamlar, çäýnek, çäýnekler, käse, käseler, kitap, kitaplar,

alma, almalar, köşek, köşekler, ýorgan, ýorganlar, keçe, keçeler,

 köwüş, köwüşler, jorap, joraplar, depder, depderler, towuk,

towuklar, bag, baglar.

Ýokarky atlaryň birden artyk zady aňladýanlary nämäniň kömegi bilen köplügi aňladýarlar?

Atlar birlik we köplük sanda bolup bilýärler. Soňlaryna -lar, -ler goşulmasy goşulan atlar köplügi, goşulmadyk atlar birligi aňladýarlar. Meselem: geçi-geçiler, guzy-guzular, oglan-oglanlar, kädi-kädiler we ş.m.

424-nji gönükmke. Sözleri okaň we nusgada görkezilişi ýaly depderiňize göçüriň.

Gawun, garpyz, sogan, gawunlar, kelem, garpyzlar, erik, soganlar, şetdaly, kelemler, injir, erikler, pomidor, şetdalylar, badam, injirler, pisse, pomidorlar, sarymsak, badamlar, pisseler, sarymsaklar, kädi, kädiler,

NUSGA:

Birlik sandaky atlar

Köplük sandaky atlar

Gawun

Garpyz

Sogan

Kelem

gawunlar

garpyzlar

soganlar

kelemler

425-nji gönükmke. Şygry okaň we ondaky birlik sanda gelen atlary biraýry, köplük sanda gelen atlary biraýry göçüriň.

MAGTYMGULY

Baglarda sen, güllerde sen,

Daglarda sen, çöllerde sen,

Elmydama ellerde sen,

Magtymguly, Magtymguly.


Halylaryň ýüzünde sen,

Şahyrlaryň sözünde sen,

Ähli kişiň gözünde sen,

Magtymguly, Magtymguly.


Çopanlaryň goşunda sen,

Toý-meýlisiň başynda sen,

Halkyň göwün hoşunda sen,

Magtymguly, Magtymguly.

(Ý. Durdýýew).

Göwün hoşy diýen aňlatmanyň manysyny düşündiriň we depderiňize ýazyň.

* * * *

426-nji gönükmke. Birlik sanda getirilen aşakdaky atlaryň gapdalyna olaryň köplük sanyny ýazyp, depderiňize göçüriň.

Adam—

Oglan—

Kitap—

Depder—

Ädik—

Üzüm—

Köçe—

Düýe—

Köşek—

Göle—

Sygyr—

At—

Taý—

Welaýat—

Selin—

Selme—

Ýorunja—

Okyçy—

Gyz —

Geçi—

Etrap—

NUSGA: adam— adamlar, ...

Birinji bognunda dodak çekimlisi bolan iki bogunly, y, i çekimlilerine gutarýan sözlere san goşulmasy goşulan-da şol y, i çekimlileri u, ü sesleriň e geçýärler.

Meselem: goşgy—goşgular, köpri—köprüler, guty— gutular.

427-nji gönükmke. Sözlemleri okaň we has gara ýazylan atlary nusgada görkezilişi ýalý edip göçüriň.

l. Meläni akasy ýol edarasynda ýolçy bolup işleýär. Ýolçular etrabymyzyň ýollaryny bejerýärler.

2. Anna çopan arada üç-dört ýerde böri tutýan gapan gurup goýandygyny aýtdy. Şondan soň ol börüleriň  azar bermesinden dynypdyr.

3. Biz düýn uly köpriniň üstünden geçip gitdik. Şolar ýaly köprüleriň  belli bahasy ýok.

4. Doganymbäş-alty günlükde bir dürbi alypdyr. Onuň aýtmagyna görä, dükanda dürbüleriň üç-dört görnüşi barmyş.

5. Ejem jigime hünji alyp beripdir. Indi jigimde hünjüleriň  dört düzümi bar.

6. Men oglankam obamyzda owlak-guzy bakardym. Guzular owlaklardan ýuwaş bolýar eken.

NUSGA:

Birlik sandaky atlar

Köplük sandaky atlar

Guzy

guzular

Göçürip alan atlaryňyzda san goşulmasynyň goşulmagy bilen nähili üýtgeşme bolýandygyny aýdyň.

* * * *

428-nji gönükmke.Aşakdaky birlik sanda getirilen atlary göçüriň we gapdalyna olaryň köplük sanyny ýazyň.

Ýolçy—

Gaýçy—

Süri—

Işçi—

Köpri—

Guty—

Etçi—

Gözli—

Böri —

Balçy—

Gülçi—

Tuty—

Jübi—

Guzy—

Guşçy—

Ýolly—

NUSGA: ýolçy-ýolçular, gaýçy-gaýçylar, ...

* * * *

429-nji gönükmke.Aşakdaky birlik sanda getirilen atlary köplük sana öwrüň we olaryň hersine degişli bir sözlem düzüp, depderiňize ýazyň.

Tokky, awçy, süri, geçi, haly, goşgy, duýgy.

NUSGA: duýgy-duýgular. Meniň duýgularum meni gapyllykda goýmaýar.

_ Gapyl goýmak aňlatmasynyň manysyny düşündiriň we depderiňize ýazyň.

GAÝTALAMAK ÜÇIN SORAGLAR WE ÝUMUŞLAR:

1.  Nähili atlara  has  atlar, nähili atlara jyns  atlar  diýilýär?
Bularyň haýsynyň ilkinji harpy baş harp bilen ýazylýar?

2.  Çeper  eserlere,  teatrlara,  gämilere we şuňa meňzeşlere
dakylýan atlar nähili ýagdaýda goşa dyrnaga alynmaýar, nähili
ýagdaýda goşa dyrnaga alynýar.

3.  Asman  jisimleriniň atlarynyň ilkinji harpy nähili ýagdaýda baş harp bilen ýazylýar?

4.  Atlaryň köplük san goşulmasyny aýdyň, oňa mysallar getiriň.

5.Birinji  bognunda dodak  çekimlisi  bolan  iki bogunly y, i seslerine gutarýan goşgy, süri ýaly atlara köplük san goşulmasy goşulsa, olarda nähili üýtgeşme ýüze çykýar?