Yza gaydyng,, Ýazuwa geçiriň(print)

5. Sanlar

165-jnji  gönükme.  Okaň.  Has gara ýazylan  sözleriň zadyň sanyny, sanalmakda tertibini bildirỳändigine üns beriň.


Biziň obamyz şäherden on ýedi kilometr uzaklykda.

Awtobus bilen şähere on bäş minutda barmak bolỳar.

Men üçünji klasda okaýaryn. Jigim birinji klasda okaýar. Úly agam on sekiz ỳaşynda.

* * *

166-jnji  gönükme. Sözlemleri okaň we dik çyzygyň sag tarapyndaky sözlemleri göçüriň.

Näçe?f näçenji? diýen soraglara jogap bolýan sozleriň-sanlaryň aşagyny cyzyň.

1. Kitabyň bahasy näçe?

2.Ýaryşda näçenji ỳeri eýelediň?

3.Näçe galamyň bar?

4. Naçenji gün geljek?

1. Kitabyň bahasy on üç manat.

2.Ýaryşda ikinji ýeri eýeledim.

3. Üç galamym bar.

4. Dördünji gün gelerin.

* * *

167-jnji  gönükme. Hekaýany okaň we bir zadyň sanyny, tertibini bildirýan sözleri aýdyp beriň.

Biziň mekdebimizde sekiz ỳüz elli okuwçy okaýar. Onda on sany başlangyç klas, on alty sany ýokary klas bar. Başlangyç klaslaryň hemmesinde jemi üç ỳüz otuz okuwçy okaýar.

Ýokary klaslarda baş ỳüz ýigrimi okuwçy okaýar. Her klasda takmynan otuz, otuz iki okuwçy bar. Men üçünji klasda okaỳaryn. Biziň klasymyzda jemi otuz okuwçy bar. Klasymyzda on bäş parta bar. Biz her partada iki bölüp oturýarys. Klasymyzda mugallymymyz üçin bir oturgyç we bir stol hem bar. Biz klasymyzy arassa saklaýarys.

Has gara ýazylan sözleri gurluşlary taydan derňäň.

Näçe? , näçenji? diýen soraglara jogap bolup, bir zadyň sanyny, sanalmakda tertibini bildirýän sözlere sanlar diýilýar.

Meselem:   on kitap, iki galam, birinji klas, üçünji hatar.

168-jnji  gönükme.  Okaň we göçüriň. Sanlaryň aşagyny çyzyň.

Çagalar köşgüniň on sekiz otagdan ybarat uly jaỳy bar. Şolaryň birinji, ikinji otagy gazet-žurnallary okamak üçin bellenipdir. Bäşinji, altynjy otagda çagalar küşt, şaşka   oýnaýarlar.   Dördünji   otagda   çagalar   bilýard oýnaýarlar.   Ýedinji,   sekizinji   otaglar   çagalaryrň kitaphanasy. Kitaphanada dört müňden-de köpräk kitap bar.

bäşinji

* * *

169-jnji  gönükme. Şu  sanlaryň her haýsyna degişli  bir sözlem düzüň we depderiňize ýazyň.

iki, üç, dört, alty.

Nusga:  Men şäherde iki gün boldum.

Sanlar iki topara bölünỳärler: 

1) Mukdar sanlar. 2) Tertip sanlar.Mukdar sanlar bir zadyň  sanyny görkezỳärler we näçe? diýen soraga jogap bolýarlar.

Meselem:   bir, üç, bäş, sekiz, ỳüz, müň.

170-jnji  gönükme. Sözlemleri okaň. Olaryň içindäki mukdar sanlary aýdyp beriň.

1. Biziň daýhan birleşigimizde on bölüm işleỳär. Meniň kakam ikinji bölüme ýolbaşçylyk edýär. Onuň ýolbaşçylyk edýan bölüminde kyrk bäş adam bar.

2. Biziň mekdebimiziň kitaphanasy uly. Onuň iki sany okalga otagy bar. Kitaphananyň baş müňe golaý kitaby bar. Onuň okyjylarynyň sany dört ỳüz adamdan hem geçỳär. Kitaphanada dört sany küşt we dört sany şaşka bar. Onuň bir otagy küşt, şaşka oýnalýan jaý.

3. Dekabr aýynda otuz bir gün bar. Bir gije-gündizde 24 sagat bolýar. Öten ýyl biziň gurluşykçylarymyz Aşgabatda kyrk bäş gün işläp geldi.

Has gara ýazylan sözleri morfologik taýdan derňäp, nusgadaky ýaly görnüşde depderiňize ýazyň.

N u s g a : kakam-kaka — at, asyl söz, -m - birinji ýonkemaniň birliginiň goşulmasy.
kitaphana

171-jnji  gönükme.Soraglara ýazuw üsti bilen jogap beriň, soňra mukdar sanlaryň aşagyny cyzyň.

1. Bir ýylda näçe aý bar? 2. Oktýabr aýynda näçe gün bar? 3. Bir hepdede näçe gün bar? 4. Bir gije-gündizde näçe sagat bolýar? 5. Bir sagatda näçe minut bar? 6. Her minutda näçe sekunt bar? 7. Bir metrde näçe santimetr bar?

* * *

172-jnji  gönükme. Sözlemleri okaň, soňra göçüriň we mukdal sanlaryň aşagyny cyzyň.

Çagalar bagy

Biziň daýhan birleşigimiziň iki sany çagalar bagy bar. Olaryň her birinde otuz bäş, kyrk çaga terbiýelenýär.

Olarda çagalar nahar iýer ýaly on stoljyk bar. Çagalar oturar ýaly otuz bäş sany oturgyçjyk bar.

Çagalar bagynda çagalara günde dört gezek nahar berỳärler. Çagalar bu ýerde wagtlaryny oňat geçirỳärler.

Tertip sanlar mukdar sanlaryň soňuna -nji, -njy, -inji,   -ynjy,   -unjy,   -ünji   goşulmalary   goşulyp ýasalýarlar we olar sanalmakda bir zadyň tertibini görkezỳärler.Bular  näçenji?  diýen  soraga  jogap bolýarlar.

Meselem:  alty-altynjy, bäş-bäşinji,  ýedi-ýedinji, dokuz-dokuzynjy, on-onunjy, ỳüz-ỳüzünji.

173-jnji  gönükme.Okaň we göçüriň. Mukdar sanlary çyzygyň çep tarapynda, tertip sanlary bolsa sag tarapynda ýazyň.

Bäşinji, ýedi, kyrkynjy, otuzynjy, altmyş, segsen, togsan, birinji, ýigriminji, on, otuz, üçünji, sekizinji, elli, ỳetmiş, dokuzynjy, dört, ýigrimi, togsanynjy, dördünji.

Nusga:

On

togsan

birinji

ýigriminji

* * *

174-jnji  gönükme. Hekaýajygy okaň we tertip sanlary aýdyp beriň.

Ýaryş geçirildi.

Mekdebimizde küşt öỳny boỳunça ỳaryş geçirildi. Ýaryşa dördünji, bäşinji, altynjy, ýedinji klasyň okuwçylary gatnaşdylar.

Birinji orny ýedinji klasyň okuwçylary eýelediler. Olar on utuk gazandylar.

Ýedinji klasyň okuwçylaryndan bir utuk yza galan dördünji klasyň okuwçylary ikinji orna mynasyp boldular.

Bäsinji, altynjy klasyň okuwçylary sekiz utuk gazanyp, üçünji, dördünji orunlary paýlaşdylar.

Birinji ýeri eýelan ýedinji klasyň we ikinji orny eýelän dördünji klasyň okuwçylaryna sylag gowşurdylar.

Has gara ýazylan sözleri morfologik taýdan derňäň.

* * *

175-jnji  gönükme. Hasaplama degişli goşgyny okap, jogabyny biliň.

Bir örküçli on iner

Düzülipdir batara.

Goşa örküç on maỳa

Gidip barỳar otlara.


Bir örküçli bäş köşek

Ak urpakda ýaýnaýar.

Goşa örküç bäş köşek

Bezzatlygyn goýmaýar.


Ýönekeýje hasapda

Örküçleri hasapla?

G. Aşyrow.

Soraglar:

1.Jemi näçe örküç boldy?

2.Goşgudaky sanlar nähili sanlar? Olar haýsy soraga jogap bolýar?

* * *

176-jnji  gönükme. Bu tertip sanlaryň hersine degişli bir sözlem düzüp, depderiňize ýazyň.

Bäşinji, dokuzynjy, otuzynjy, altmyşynjy, togsanynjy.

N u s g a :   Bäşinji  klasyň  okuwçylary  meỳdança çykdylar.

Çekimli  ses  bilen  gutarýan  sanlara  -nji,  -njy, çekimsiz  ses  bilen  gutarýan  sanlara  -ynjy,  -inji goşulỳar: ýedi -ýedinji , alty-altynjy, bir-birinji, dokuz-dokuzynjy.

177-jnji  gönükme.Sözlemleri okaň we bulardaky mukdar sanlary tertip sana öwrüp, hat bilen depderiňize ýazyň.

1. Men öňki gezek pellehana Setdar bilen deň geldim. Sonuň üçin bizi 2 gezek ỳaryşdyrdylar. Bu sapar men Setdardan öňürti geldim.

2. Gurbanyň dogany daýhan birleşigimiziň 6 bölümine ýolbaşçylyk edýär. Onuň ýolbaşçylyk edýän bölümi birleşikde öň hatarda barýar.

3. Tomus dynç alyş döwründe 5 klasyň okuwçylary köne galalary görmäge gitdiler. Okuwçylaryň gezelenjine mekdebimiziň taryh mugallymy ýolbaşçylyk etdi.

Pellehana, gala sözleriniň manysyny sözlükden öwreniň.

gezelenç

178-jnji  gönükme. Köp nokatlaryň deregine tertip sanyň goşulmasyny goşup, depderiňize ýazyň.

Iki..., alty..., elli..., ýigrimi...

* * *

179-jnji  gönükme. Aşakdaky mukdar sanlary tertip sana öwrüp, depderiňize ýazyň.

Bir, iki, alty, sekiz, dokuz, ýigrimi, otuz, kyrk, elli, altmyş, ỳetmiş, segsen, togsan.

* * *

180-jnji  gönükme.  Hasaplama   boỳunça   goşgyny  okap jogabyny tapyň.

Aýyň näçesi?

— Şu gün aýyň näçesidir? —

Diýen bölüp durma, Nedir.

Kyrkaýagyň aỳaklarna

Ak aýynyň aýaklarny,

Ak köşegiň aỳaklarna

Agalynyň aýaklarny


Goşup-goşup, ikä bölseň,

Ýalňyşmazdan bilersiň sen.

Durma, Nedir, "dymma Nedir!"

Şu gün aýyň näçesidir?

G. Aşyrow:

Soraglar:

1. Goşgynyň  jogabyny  bilmek üçin  haýsy sanlardan peýdalandyňyz?

2. Peýdalanan sanlaryňyz nähili san?

* * *


181-jnji  gönükme.  Sözlemleri göçüriň. Göçüreniňizde, mukdar sanlary tertip sana öwrüp, hat bilen ýazyň.

1. Köne demirleri ýygnamak boỳunça geçirilen ỳaryşda 5 klasyň okuwcylary ikinji orny eýelediler.

2. Meniň  doganym Myrat 3 klasda okaýar.

3. Biz 8 bölümiň pagtalaryny gaba salmaga kömekleşdik.

4. Pagta ekişi, esasan, apreliň l ýarymynda tamamlanýar.

* * *

182-jnji  gönükme. 5, 8, 9, 11, 13 sanlaryny tertip sana öwrüp, hat bilen ýazyň. Bularyň her haýsyna degişli bir sözlem düzün.

Dodak çekimlisi bolan bir bogunly sanlara -unjy, -ünji goşulỳar.

Meselem: üç-üçünji, on-onunjy, ỳüz-ỳüziinji.

183-jnji  gönükme. Sözlemleri göçüriň we tertip sanlaryň aşagyny çyzyň.

1. Meniň doganym onunjy mekdepde işleỳär.

2. Biz dördünji klasda okaýarys. Gözeliň jigisi üçünji mekdepde okaýar.

* * *

184-jnji  gönükme.  Köp nokatlaryň deregine tertip san ýasaýjy guşulma goşup, depderiňize göçüriň.

Ýedi..., üç..., on..., dokuz..., sekiz..., elli..., müň..., altmyş..., ỳetmiş..., bir..., iki..., bäş..., alty....

Tertip sanlar san bilen berlende, olara öňi keseje çyzykly -njy (ýogynlara), -nji ( inçelere) goşulỳar.

Meselem:   9-njy, 3-nji, 10-njy, 4-nji.

185-jnji  gönükme.  Bularyň yzyna tertip san ỳasaỳan goşulma goşup, depderiňize ýazyn.

4, 5, 20, 30, 42, 53, 66, 99.

N u s g a :   4-nji, 30-njy.

Sanlar sada we goşma görnüşde bolýarlar.

Sada sanlar bir sözden ybarat bolýarlar.

Meselem: bir, bäş, altynjy, ýigrimi, otuzynjy, ýigriminji.

Goşma  sanlar birden  artyk sözlerden ybarat bolýarlar. Goşma sanlar aýry  ýazylýar.

Meselem: on  bäş, ýigrimi  ikinji, otuz dördünji, kyrk alty.


186-jnji  gönükme. Okaň  we  bularyň  haýsysynyň  sada, haýsysynyň goşma sandygyny aýdyň.

Dördünji,  on  altynjy,  ýigrimi  iki,  onunjy,  dokuz sekizinji, otuz üçünji, kyrk birinji, kyrk ýedinji, elli iki, altmyş sekizinji, ỳetmiş.

* * *                 

187-jnji  gönükme.  Okaň we göçüriň. Sada sanlary çyzygyň  çep tarapynda, goşma sanlary hem sag tarapynda ýazyň.

Otuz sekiz, dokuz, iki ỳüzünji, ellinji, kyrk bäş, elli bäşinji, onunjy,

ỳüz, ỳetmiş, kyrk, segseninji, altmyş, dokuz, segsen sekiz, togsan üç,

otuz, kyrk dört, ýigrimi, on üç, ýedi, ýigrimi iki.

Nusga:  

dokuz otuz sekiz,
kyrk iki ỳüzünji.

188-jnji  gönükme.  Aşakdaky sanlary hat bilen ýazyň. Bu sanlaryň nähili sanlardygyny aýdyp beriň.

25, 36, 42, 55, 70, 86, 92, 209, 538, 751, 863.

* * *

189-jnji  gönükme. Sözlemleri okaň we bulardaky göşma sanlary göçüriň.

1. Biziň   goňşularymyz   geçen  dynç   güni  ýowara çykdylar. Ýowara  elli   sekiz  hojalykdan  altmyş  bäş adam gatnaşdy. Olar köçäniň üç ỳüz elli metr ỳerini arassaladylar.

2.Myradyň kakasy çölde goýun çopany bölüp işleỳär.Onuň bakýan sürüsinde bäş ỳüz elli iki goýun bar.

Ol öten  ýyl  her  ỳüz  ene  goýundan   bir  ỳüz  iki  guzy alypdyr.

hojalyk


190-jnji  gönükme.  Okaň,soňra sanlary hat bilen ýazyp, sözlemleri göçüriň.

Halkymyzyň guwanjy

Türkmen halysynyň taryhy 5 müň ýyl mundan öňden gaýdýar. Ol halkymyzyň milli baýlygydyr, göz guwanjydyr.

Türkmen halylary 1937-nji ýylda Parižde, 1939-njy ýylda Nýu-Ýorkda, 1958-nji ýylda Brýusselde, 1964, nji, 1965-nji, 1966-njy ýyllarda geçirilen Bütindünỳä sergilerinde altyn medallara, 1-nji derejeli diplomlara mynasyp boldy.

Güneş