b) Çekimli sese gutarýan atlaryň ýöňkeme  bilen uýtgeýisleri

67-nji gönükme. Okaň we soňy çekimli ses bilen gutarýan şu atlara goşulan ýöňkeme  goşulmalaryny aýdyň.

Birligi:

1. Daýym, 2. Daýyň 3. Daýysy

ejem ejeň,  ejesi,

agam, agaň, agasy

agaň, geçiň. geçişi.

Köplügi:

1. Daýymyz 2. Daýyňyz 3. Daýysy

ejemiz ejeňiz ejesi,

agamyz agaňyz agasy

agaňyz geçiňiz geçişi.

Çekimli bilen gutarýan atlaryň ýöňkeme  goşulmalary

Ýoňkemeler	Birligi:	Köplügi:
Menlik	-m,	-myz, -miz,
Senlik	-ň,	-ňyz, -ňiz,
Olluk	-sy, -si,	-sy, -si.

Çekimli sese gutarýan atlara nähili ýöňkeme  goşulmalarynyň goşulýandygyny öwreniň.

* * *

68-nji gönükme. Sözlemleri göçüriň we soňy çekimli bilen] gutarýan atlara goşulan ýöňkeme  goşulmalaryny aýdyň.

1. Meniň meleje guzym bar. Men guzymy gowy görýärin.

2. Biziň obamyz úly ýapdan aňyrda ýerleşýär.

3. Biziň dürbimiz bar. Kakam çöle gidende, ony ýany bilen  alyp  gidýär.  

4.  Meniň   ejem   sagymçy  bölüp işleýär, seniň ejeň nirede işleýär?

dürbi

* * *

69-nji gönükme. Sözlemleri okaň we ahyrlary çekimli bilen gutarýan atlaryň ýöňkeme  bilen üýtgänleriňi depderiňize ýazyň.

1. Seniň agaň nirede işleýär?

2. Siziň obaňyzda näçe mekdep bar?

3. Seniň gören kinoň gyzykly ekenmi?

4. Aşyr daýysy bilen oba gidipdir.

5. Biziň agamyz Aşgabada gitdi.

6. Asyrlaryň köçesi ilerki köçe bolmaly.

7. Babamyz kop erteki aýdyp berdi.

8. Meniň kakam gurluşykda işleýär.

Göçüren atlaryňyza haýsy ýöňkemaniň goşulmasynyň goşulandygyny aýdyň.

* * *

70-nji gönükme. Nokatlaryň deregine degişli ýöňkeme  goşulmasyny goşup, aşakdakylary depderiňize göçüriň.

Meniň kaka... Meniň ene... Onuň kaka..,

Seniň kaká... Siziň daýy... Olaryň daýy..

Onuň kaká.., Seniň ene.. Olaryň ene...

Biziň daýy... Siziň geçi... Olaryň geçi.

* * *

71-nji gönükme. Çekimli bilen gutarýan atlary ýöňkemeleriň birligi we köplügi bilen üỳtgedip, nusgada görkezilişi ýaly edip, depderiňize ýazyň.

Parta, ene, jigi, baba, daýza.

Nusga;

Birligi:	Köplügi:
1. Parta-m, 2. Parta-ň, 3. Parta-sy,	Parta-myz, Parta-ňyz, Parta-sy.

Daýza, jigi sözleriniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

72-nji gönükme. Atlary ýöňkemeleriň diňe birliginde getiriň we olaryň hersini bir sözlemde ulanyp, depderiňize ýazyň.

 Kaka, eje, daýy.

Nusga:  kaka—kakam, kakan, kakasy. Meniň kakam gurluşykda  işleýär. 

Seniň kakan nirede işleýär? Onuň kakasy düýn Mara gitdi.

gurluşyk

* * *

73-nji gönükme. Menlik we senlik ýöňkemeler bilen üýtgedilen atlary okaň. Soraglara dilden jogap beriň.

Göle — meniň göläm, seniň gölaň, biziň gölämiz, siziň gölaňiz.

Ige — meniň igäm, seniň igäň, biziň igämiz, siziň igaňiz.

Käse — meniň käsäm, seniň käsäň, biziň käsämiz, siziň käsäňiz.

1.   Käse, göle, ige diýen sözleriň soňy haýsy çekimli ses gutarýar?

2.  Bularyň yzyna menlik we senlik ýönkemeleriň goşulmasy goşulanda, olaryň soňundaky çekimli haýsy çekimlä öwrülýär?

Ene,  eje, ýeňňe ýaly garyndaşlyk aňladýan, sözlerden beýleki e sesine gutarýan atlara menlik we senlik ýöňkemeleriň goşulmasy goşulanda soňky e sesi ä sesine öwrülýär. Meselem: çüýşe — çüýşäm, çüýşäň, çüýşämiz, çüýşäňiz, göle — götüm, gölän, gölämız, göläňiz.

* * *

74-nji gönükme.Okaň we ýöňkeme goşulmasynyň goşulmagy bilen ahyrky e sesi ä sesine öwrülýän atlary saýlap depderiňize göçüriň.

1. Meniň göläm bar. Men göläme gowy seredýärin.Oňa wagtly-wagtynda ot berýärin, suwa ýakýaryn. Gölämiň ýatagyny arassa saklaýaryn.

2. Siziň köçäňiziň ady näme? Biziň köçamiziň ady "Ýalkym".

3. Meniň owadanja käsäm bar.

4. Biziň penjirämiz ileri tarapda.

5. Siziň igäňiz barmy?

Penjire, ige sözleriniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

75-nji gönükme.  Özüňizden ahyrlary e sesine gutarýan dört sány at sözüni tapyň, olary menlik, senlik ýönkemeleriniň birligi we köplügi bilen üýtgediň hem-de depderiňize ýazyň.

N u s g a :  kiiýze -

meniň küýzäm,   seniň küýzäň.  biziň küýzämiz,  siziň küýzaňiz.

* * *

76-nji gönükme.  Göçürin   we   ýönkeme   goşulmasynyň goşulmagy bilen ahyrky e sesi ä sesine öwrülen atlaryň aşagyny çyzyň.

1.Biziň   penjirämiz _,uly.   Penjirämizden, seretseň, şäheriň köp ýeri görünýär.

2.Siziň ýaşaýan köçaňiz, şäheriň haysy ýeriňde?
Biziň   ýaşaýan   köçämiz, şäheriň   merkezinde. Biziň köçämizde,agşamlaryňa ýagty çyralar ýanýar. Köçämizde, bag köp.

3.Biziň köşekli, düýämiz bar.

Aşagyny çyzan sözleriňizi gurluş taỳdan derňäň, ýagny olaryň asyl sözüni we goşulmasyny aydyň.

* * *

77-nji gönükme. Ahyrlary e sesine gutarýan atlary menlik, senlik ýöňkemeleriňiň birligi we köplügi bilen üýtgedip, depderiňize ýazyň.

Eje, göle., düşekçe,käse, ene, penjire, düýe, ige.

Nusga:

Birligi:	Köplügi:
Ejem	Ejeňiz
Göläm, Göläň,	Gölämiz  Göläňiz

* * *

78-nji gönükme.Ahyrlary e sesine gutarýan aşakdaky at sözlerini menlik, senlik ýönkemeleriň birligi we köplügi bilen üýtgediň. Olaryň hersini bir sözlemde ulanyp, depderiňize yazyň.

Köçe, öýme, düwme.

N u s g a : köçe — köçäm, köçäň, köçämiz, köçäňiz.

Meniň gören köçäm däl. Seniň baran köçäň haýsy? Biziň köçämiz örän giň. Siziň köçäňiz uly köçemi?

* * *

79-nji gönükme. Aşakdaky ýönkeme bilen üýtgedilen atlary okaň we soraglara dilden jogap beriň.

Birligi:	Köplügi:
Meniň dürbim Seniň dürbiň Onuň dürbüsi Meniň  guzym Seniň guzyň Onuň guzusy Meniň guýym Seniň guýyň Onuň guýusy	Biziň dürbimiz. Siziň dürbiňiz Olaryň dürbüsi. Biziň guzymyz. Siziň guzyňyz. Olaryň guzusy Biziň guýymyz. Siziň guýyňyz. Olaryň guýusy.

1.  Has gara ýazylan atlaryň asyl sözüni aýdyň.

2. Olaryň   soňy   ýönkeme   goşulmasyny   kabul   etmedi ýagdaýynda haýsy çekimlilere gutarýar?

3. Bularyň yzyna olluk ýöňkemäniň goşulmasy goşulanda olaryň soňundaky çekimli haýsy çekimlä öwrülýär?

* * *

80-nji gönükme. Sözlemleri okaň we has gara ýazylan sözleriň haýsy ýöňkemededigini aýdyň.

Biziň Watanymyz

Biz Türkmenistanyň bagtly nesli. Ol biziň ýürdumyz. Aşgabat şäheri Türkmenistanyň paýtagty. Türkmenistan 1991-nji ýylyň oktýabr aýynda Garaşsyz döwlet boldy. Muny halkymyz tüýs ýürekden goldady. Biz her ýyl 27-nji oktýabry uly dabara bilen belleýäris.

Dabara sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.

Birinji bognunda dodak çekimlisi bolan y, i seslerine gutarýan   iki   bogunly   atlara   (guty,   süri)   olluk ýöňkemaniň goşulmasy (-sy, -si) goşulanda, olaryň soňundaky y, i sesleri u, ü seslerine öwrülýär. Meselem:    guty — gutusy,     süri — sürüsi, guýy — guýusy.

* * *

81-nji gönükme. Sözlemleri göçüriň we olluk ýöňkemaniň goşulmasy goşulanda, soňlaryndaky y, i sesleri u, ü seslerine öwrülen atlaryň aşagyny çyzyň.

1. Men Serdarymyzyň "Türkmensiň", "Bardyr" diýen goşgularyny t ýat tuitdum.

2. Ýaşlaryň Watana bolan söýgüsi egsilmezdir.

3. Meret dürbüsini,alyp gelipdir. Onuň örän oňat dürbüsi, bar.

4. Olaryň gazan guýusynyň_t çuňlugy, on gulaç dagy bar.

5. Goýnuň kiçijik guzusy,bar eken.

6. Mekdebiň howlusynda çagalar oýnap ýörler.

howlusy

* * *

82-nji gönükme. Aşakdaky atlary olluk ýönkemesi bilen üýtgedip, nusgadaky ýaly görnüşde depderiňize ýazyň.

Guzy, guýy, tokly, süri, dürbi, guty, goşgy, söýgi.

Nusga:  guzy — guzusy, guýy — guýusy, ...

Bu sözler onluk ýönkemesi bilen üýtgänlerinde olarda nähili üýtgeşme ýüze çykýar?

* * *

83-nji gönükme.  Okaň  we  göçüriň. Onluk  ýoňkemäniň goşulmasynyň goşulmagy bilen soňlaryndaky y, i sesleri u, ü seslerine öwrülen atlary çyzygyň çep tarapynda, öwrülmediklerini sag tarapynda ýazyň.

Dürbüsi,  geçişi,  çetisi,  goşgusy,  toklusy,   bergisij gaýgysy, çyrpysy, çyzgysy, çalgysy, kädisi, howlusy, gutusy, guzusy, gorkusy.

N u s g a :

Dürbüsi            geçisi

Goşgusy           çetisi

Çyrpy, çalgy sözleriniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

84-nji gönükme. Şygry labyzly okaň we onuň mazmunyny aýdyp beriň.

Beýik Serdarymyz bar

Watan görkün bezeýäs, Beýik Serdara uýup. Aýdyň yoldan yöreýäs, Beýik Serdara uýup.

Toýum ulaşyp toýa, Eşret ýagar her öýe. Wasp etdim söýe-söýe, Beýik Serdara uýup.

Kalbymda päk duýgular Türkmenim has beýgeler. Serdarly il baý bolar, Beýik Serdara uýup.

/H. Gurbanow]

Has gara ýazylan sözleri morfologik taýdan derňäň, ýagny olaryň asyl sözüni, goşulmalaryny, olaryň nämäniň goşulmalarydygyny aýdyň.

* * *

85-nji gönükme. Aşakdaky atlary üç ýöňkemäniň birligi we köplügi bilen üýtgedip, depderiňize ýazyň.

Pagta, desse, guzy, süýji, käse, gaýçy.

Nusga:

Birligi:                     Köplügi:

Pagtam.                   Pagtamyz.

Pagtaň.                   Pagtaňyz.

Pagtasy.                  Pagtasy.

* * *

86-nji gönükme. Aşakdaky ýöňkeme goşulmaly atlaryň gapdalyna olaryň ýöňkeme  goşulmasyz görnüşini, ýagny asyl sözüni ýazyp göçüriň.

Gölämiz, göläňiz, käsäm, käsäň, guýusy, toklusy, enem, eneň, sürüsi, goşgusy, köçämiz, köçäňiz, dürbüsi, guzusy, düşekçäm, düşekçäň.

N u sga:  gölämiz — göle, göläňiz — göle.

Y_, i, e seslerine gutarýan asyl sözler ýöňkemeler bilen üýtgänlerinde, olardaky ýüze çykýan üýtgeşmäni mysallar arkaly düşündiriň.

* * *

87-nji gönükme. Sözlemleri göçüreniňizde, ýaýyň içindäki atlary degişli ỳönkemede getirip, ýaýyň içinden çykaryp ýazyň.

1. Biziň (göle) ýatakda dur. Onuň (ene) agşam öri meýdanyndan geler.

2. Goýnuň (guzy) ýany bilen gidipdir. 

3. Magtymgulynyň her bir (goşgy) höwes bilen okalýar.

4. Biziň mekdebimiziň gin (howly) bar.

5. Meniň (aga) ökde ýygymçylaryň biridir.

goşgusy

Öri meýdany diýen aňlatmanyň manysyny sözlükden öwreniň

* * *

88-nji gönükme. Şu atlary ýöňkemeleriň diňe birligi bile üýtgediň we her birini bir sözlemde ulanyp, depderiňize ýazyň

Dürbi, käse , guzy.

N u s g a : dürbi-dürbim, dürbiň, dürbüsi.

Meniň dürbim täzejedir. Seniň dürbiň kimde? Orazdurdy dürbüsini dostuna beripdir.

* * *

89-nji gönükme. Hakaýajygy okaň we muňa sözbaşy tapyň. Has gara ýazylan sözleri nusgadaky ýaly edip, morfologik taýdan derňäň we depderiňize ýazyň.

Men mekdepden geldim. Okuw esbaplarymy öz ýerinde   goýdum.   Egin-eşigimi   çalşyrdym.Öý geýimlerimi geýdim. Oňatja ýuwundym.

Enem iýip- içer ýaly zatlary taýýarlapdyr. Měn naharymy iýdim, çaýymy içdim. Meniň ýanyma Durdy geldi.  Durd ikimiz şu gün okuwa gelmedik ýoldaşymyz Amanyň oýlerine gitdik. Aman sowuklapdyr. Birneme gyzgyn galypdyr.   Lukman  çagyrypdyrlar.

Şonuň   üçin  hem okuwa gidip bilmändir.

N u s g a : eşigimi-eşik-asyl söz, -im-birinji ýöňkemäniň birliginiň goşulmasy, -i - ýeňiş düşümiň goşulmasy.

* * *

90-nji gönükme. Aşakdaky atlary ýöňkemeleriň birligi we köplügi bilen üỳtgedip, depderiňize ýazyň.

Daýy, ýeňňe, gelneje, göle, guzy.

Nüsga:

Birligi:	Köplügi:
Daýym. Daýyň. Daýysy.	Daýymyz. Daýyňyz. Daýysy.

* * *

91-nji gönükme. Käse, eje sözlerini menlik, senlik ýöňkemeleriň birligi we köplügi bilen üýtgedip, her birine degişli bir sözlem düzüň hem-de depderiňize ýazyň.

Nusga: käse-käsäm, käsäň.

Meniň käsämi Aşyr aldy. Seniň käsäň şularyň haýsysy bolmaly?

* * *

92-nji gönükme. Howly, tokly, guýy, süri sözlerine onluk ýöňkemesiniň goşulmasyny goşup, sözlem içinde getiriň we depderiňize ýazyň.

Nusga: süri-sürüsi.

Biziň daýhan birleşigimiziň goýun sürüsi gumda bakylýar.

* * *

93-nji gönükme. Aşakdaky meýilnamany okaň we şol meýilnama esasynda Türkmenistan barada 5—6 sözlemden ybarat hekaýajyk ýazyň.

Meýilnama:

1.  Türkmenistan özbaşdak döwlet.

2. Özbaşdaklygyň bize beren miwesi.

3.  Garaşsyz döwletimiziň baýramçylyk güni.

* * *

Gün ýaşanda gül Watanda, Dumly-duşum lälezar.        Ýaşlar oýnar, barça ýaýnar. Owaz eýlär goşa tar.

Guwanýaryn zähmetime, Zähmetim bagtym meniň. Bagty tapýan zähmetimden,    Hoş geçýär wagtym meniň.

Sen diregi dünýämiziň, Saňa bakýar bar ynsan. Parahatlyk esgeridir, Oglanyň-gyzyň seniň.

Çal, dutarym, çal, dutarym, Çal, dutarym, saýra sen. Joş owazyň, şirin sazyň Dumly-duşa ýaýrasyn.

Ý. Durdyýew.

Nusga:   Watan - at, -dá- wagt-orun düşümiň goşulmasy.