5. SÖZ WE SÖZ BÖLEkLERİ

a) ASYL SÖZ WE GOŞULMALAR

85-nji gönükme. Hekaýajygy okaň. Has gara ýazylan sözlerdäki goşmak (+) belgisiniň sag we çep tarapyndaky bölekleriň haýsynyň many aňladýandygyny, haýsynyň many aňlatmaýandygyny aýdyň.

ENE

Meniň garry enem bar. Ol ýetmiş ýaş+ynda. Enem köp erteki bil+ýär. Bir gün ýoldaşym meniň ýanyma  gel + di.

Enem   biz+e   erteki aýdyp  ber+di. 

Biz  ene+miň  aýdan  erteki+lerini hezil edip diňle+dik.

Ýoldaşym enemden hoşal bol+dy.

* * *

86-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri göçürip alyň we olaryň many aňladýan hem many aňlatmaýan bölegini aýdyp beriň

AŞGABAT ŞÄHERI

Aşgabat şäheri Türkmenistanyň paýtagtydyr. Ol

soňky ýyllarda gün-günden gözelleşyär. Täze-täze, gelşikli jaýlar salynýar.onuň köçeleri abadanlaşdyrylýar, giňeldilýar. Akylyňy haýran edýän seýilgähler gurulýar.

Ýakynda bina edilen Türkmenbaşynyň Ruhyýet köşgüni görmäge göz gerek.

Bularyň hemmesi Beýik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşynyň atalyk aladasy bilen amala aşyrylýar. Biz mähriban Serdarymyza guwanýarys. Oňa berk jan saglyk we uzak ömür arzuw edýäris.

Ýokarky hekaýanyň mazmuny boýunça aşakdaky başlanan meýilnamany depderiňize doly ýazyň.

Meýilnama:

1. Aşgabat niraniň paýtagty?

2.

3.

4.

Öwgi sözüniň manysyny sözlükden owreniň.

Sözleriň özbaşdak many aňladýan bölegine asyl söz diýilýär. Özbaşdak many aňlatmaýan bölegine goşulma diýilýär.

Meselem: iş-le, iş-den, ädik-çi, ädik-li.

Coşulma asyl sözlere goşulyp ulanylýar.

Meselem: demir -demirci, demirden.


87-nji gönükme. Şygry labyzly okaň. Has gara

ýazylan sözleriň asyl bölegini we goşulmasyny aýdyp beriň

WATANYMA  BUÝSANÝAN

Garaşsyzlygyn alan

Watanyma buýsanýan.

Adyl Serdarly bolan,

Watanyma buýsanýan.

Uly namysly-arly,   

Ýakyn-ýatdan dost-ýarly,

Bagy-bakjasy barly

Watanyma buýsanýan,

Bag diýseň, bagly bolan,

Dag diýseň, dagly bolan,

Güneşi çogly bolan,

Watanyma buýsanýan.

Alla nazaryn salan,  

Ady äleme dolan,    

Baky Bitarap bolan,

Watanyma buýsanýan.

Nazar Gullaýew. Adyl sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

88-nji gönükme.   Bu   sözleriň   asyl  sözi   bilen goşulmasynyň arasynda goşmak goýup göçüriň.

Suwçy, suwly, suwuň, suwuk, suwa. Halyçy, halynyň,

halylar, halydan, halyny. Kitaply, kitaplar, kitapdan. Mekdepden,

mekdepler. Alýar, aldy, algy, almak, aljak.

Nusga: suw+çy, suw+ly, suw+uň, ...

* * *

89-nji gönükme. Hekaýajygy okaň. Has gara ýazylan sözleri göçürip alyň. Olaryň asyl sözüni we goşulmasyny aýdyp beriň

OBANYŇ  GELŞIGI

Meýdanyň ot-çöpi eýýäm gurap giden-de bolsa, obany ikä bölyän giň ýabyň raýyşlary gök çaýyrlykdy.

Obanyň ekerançylygyny suwa ýakýan bu ýap obamyzyň gelşigidi.onuň iki gyrasynda uly-uly toraňňylardyr söwütler howalanyp otyrdylar. Günortanyň yssysynda guşlaryň hemmesi şu baglara siňýärdi.

Ýap dolup akýar. Oglanlar yssyda salkyn ýerleri agtarýar. Sowuk suwuň lezzeti aýry. Oňa bir girseň, asyl cykasyň gelmeýär.

Raýyş, toraňňy sözleriniňmanysyny sözlükden öwreniiň.

* * *

90-nji gönükme. Göçüriň. Sözleriň asyl sözüniň aşagyna bir çyzyk, goşulmasynyň aşagyna iki çyzyk çyzyň.

Atanyň gyzy ikinji klasda okaýar. Gyzyň ady Gülje.

Güljäniň jorasy şäherde yaşaýar. Şäherli çagalar obamyza gezelenje gelerler.

* * *

91-nji gönükme. Sözleri okaň we olaryň asyl sözüni, goşulmasyny nusgadaky ýaly edip, depderiňize ýazyň.

Kitaply, kitapdan. Ellik, eli, elden, işçi, işde, işli, işsiz, işim, işçiler.

Mallar,  malsyz,  malyň.  Güýz,  güýzüne,  güýzlük, güýzde. Gurmak,

gurdy, gurýar. Berdi, berýär, berip.

Nusga:

Asyl söz

Coşulma

Kitap Kitap

-ly

-dan

* * *

92-nji gönükme. Okaň we sözleri nusgada görkezilişi ýaly edip, depderiňize göçürň,

Suw, top, suwçy, çörek, ogul, çörekçi, suwly, galam, göz, orakçy, depder, el, ýürek, bar, depderli, ellik, bardy, goş, düz, ýürekden, düzüp, goşýar.

Nusga:

Asyl sözler

Goşulmaly sözler

Suw Çörek

suwçy çörekçi

Goşulmaly sözleriň asyl sözüni we goşulmasyny aýdyp beriň.

* * *

93-nji gönükme. Okaň we onuň mazmunyna laýyk sözbaşy tapyň.

Biziň obamyz pagtaçylyk daýhan birleşigi. Obamyz her ýyl köp pagta ekýär. Daýhanlar pagtanyň bol hasylyny ýetişdirýärler.

Şu ýyl olar bu baradaky tabşyrygy ýigriminji oktýabra çenli doldurarlar. Pagta biziň úly baýlygymyzdyr.

Has gara ýazylan sözleriň asyl sözüni we goşulmasyny aýdyň, Şol sözleriň asyl sözüniň we goşulmasynyň çekimlisi nähili çekimli?

Hasyl sözüniň manysyny sözlükden öwreniiň.

Goşulmalar asyl sözleriň çekimlisine görä goşulýar. Eger asyl sözüň soňky bognunda ýogyn  çekimli   bolsa,   oňa  ýogyn   çekimlili goşulma, inçe çekimli bolsa, inçe çekimlili goşulma goşulýar.

Meselem: alma-almanyň, suw-suwçy, suwly, gel- geldi, geldiler.

94-nji gönükme. Ýaýyn içindäki goşulmalaryň degişlisini onuň öň ýanyndaky asyl söze goşup, sözlemleri göçüriň.

Biz(-yň, -iň) okuw(-ymyz, imiz) ir(-dan, -den) baş(-lanýar, -lenýär). Men ir(-dan, -den) tur(-up, -üp) el-ýüz(-umy, ümi) ýuw(-ýaryn, yärin).

Ertir(-lik, -lyk) edinýärin. Mekdep öý(-ümizden, -umyzdan) uzak däl. Men öz köçämize çyk(-yp, -ip), ýoldaşyma garaş(-ýärin, -ýaryn).

Ol gel(-enden, -andan) Soň, biz bile gid(-ýarys, -ýäris).

Nusga: Biziň okuwymyz irden başlanýar.

Ýokarky  ýazgynyň   mazmunyna   laýyk   sözbaşy tapyň.

mekdep

95-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleriň asyl sözüni we goşulmasyny hem-de olaryň goşulmasyndaky çekimlileriň inçe ýa~da ýogyn bolmagynyň sebäbini aýdyň.

TÜRKMEN  KÖLI

Yaşa, beýik Serdarym,

Geljege hak seredýäň.    

Ilim suwsuz kösenmez,

Türkmen kölün döredýän.

Daşoguzdan, Lebapdan

Akyp geler zeý suwlar.

Guýar türkmen kölüne,

Ýaýnar ördekler, guwlar.

Kölüň süýji suwundan

Içer çölüm, takyrym.

Ýaşa, beýik Serdarym,

Güllär Altyn asyryň.

Barha artar baýlygym,

Mes bor ekinim, malym.

Türkmen köli-bal köli

Ýaşa, beýik Serdarym.

Pagta, bugdaý kän biter,

Solmaz bagy-bossanym.

Serdaryňa, kölüne     

Guwan, Türkmenistanym!

G.Çöliýew

* * *

96-nji gönükme. Magtymgulynyň «Geçip barar» diýen goşgusy esasynda aşakdaky soraglara jogap ýazyň.

Soraglar:

1.  Magtymguly  «Geçip barar» goşgusynda:  «Eý ýaranlar» diýip,  kime ýüzlenýär?

2.  Şahyr    synasyndaky    derdine    näme tapylmaýandygy harada gürrüň edýär.?

* * *

97-nji gönükme. Bu sözlerden ýogyn çekimlisi bolanlary biraýry, inçe çekimlisi bolanlary biraýry göçüriň.

Halyçy, gözüm, üzümçilik, ekin, çörekçi, towşanjyk, tilkiler, galamly, galamdan, depeler, baýyrlyk, otçulyk, telpeksiz, köwüşli, berdi, goýunlar, ýazyp, gülüp, oturgyç, ekmek, mekdepden.

Sözleriň asyl bölegini we goşulmasyny dilden aýdyp beriň.

* * *

98-nji gönükme.. Okaň. Has gara ýazylan sözleri göçürip alyň. Olaryň asyl sözüni we goşulmasyny aýdyp beriň

ÝOWARDA

Dynç güni biziň mekdebimiziň okuwçylary ýowara çykdy. Olar demir böleklerini ýygnamaga gitdiler.

Birnäçe okuwçy mekdebiň howlusyny arassalady, agaçlaryň düýplerini ýumşatdy. Bu işde ikinji klasyň okuwçylary has tapawutlandy. Olar beýlekilere görelde boldy.

* * *

99-nji gönükme.. Aşakdaky ýazgyny okaň we biliň. Has gara ýazylan sözlere üns beriň

SAPARMYRAT TÜRKMENBAŞY

Biziň Watanymyz Türkmenistan. Ol 1991-nji ýylda Garaşsyz döwlet boldy. Onuň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow. Halk Saparmyrat Nyýazowa uly hormat goýýar. Ony halkymyz Saparmyrat Türkmenbaşy diýip atlandyrýar.

Prezident sozüniň manysyny sözlükden öwreniiň.

* * *

100-nji gönükme. Okaň we nokatlara derek nähili goşulmalaryň goşulmalydygyny aýdyň.

Serdar uçar... uçjagyna begenýärdi. Onuň bulutlaryň depesini, göm-gök asman... göresi gelýärdi. Uçar ýokary

göteril... başlady. Ol birneme caýkanýardy. Şonda-da ýolagçy... arkaýyn otyrdylar. Serdar gorkman, aýna... daşaryk seredip başlady.

Ýokarky ýazgynyň mazmunyny öz sözleriňiz bilen aýdyp beriň.

* * *

101-nji gönükme. Sözleri okaň we goşulmasyz asyl sözleri biraýry, goşulmaly sözleri biraýry göçüriň.

Agaç, igde, agaçly, agaçlar, arça, arçaly. Gül, Gülje, ädik, jorap, galam, joraply, ädikçi, galamsyz, suw, ot, ekin, ekinçi, ekinlik, suwçy, suwly, otluk, kitap, kitaply.

Nusga: /. Agaç, igde, ... 2. Agaç-ly, agaç-lar ...

* * *

102-nji gönükme. Bu asyl sözleriň sonuňa degişli goşulmalar goşup, hersini bir sözlemde ulanyň we depderiňize ýazyň.

Baýyr, üzüm, suw, depder, sazak, jorap, göle.

Nusga: Biziň obamyzyň ilersi baýyrlyk.

Ýokarky asyl sözlere goşan goşulmalaryňyzy aýdyp beriň.