b) U, Ü DODAK ÇEKIMLILERINIŇ ÝAZUW DÜZGÜNI


35-nji gönükme. Sözleri okaň we olara degişli soraglara dilden jogap beriň

1.  Orak, dolak, ördek, çörek, ýolbars, ýorgan, dogan,
böwen.

Bu sözlerde o, ö dodak çekimlileri haýsy bogunlarda ýazylypdy?

2.    Gursun,   gurşunyň,   towuk,   towugy,   üzüm,
üzümçilik, döwük, döwügi, goýun, goýunçylyk.

Bu sözlerde u, ü dodak çekimlileri haýsy bogunlarda ýazylypdyr?

üzümçilik


U, ü dodak çekimlileri sözleriň birinji we ikinji bogunlarynda ýazylýarlar.

Eger   sözleriň   birinji   bognunda   dodak çekimlileriniň  biri bolsa, onda olaryň ikinji bognunda eşidilýän ýerinde u, ü ýazylýarlar. Meselem: Dursun, durmuş, ogul, üzüm, gürrüň, ömür, oýun, goýun.

36-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözlerde

u,   ü   dodak   çekimlileriniň  haýsy   bogunlarda ýazylandygyny aýdyň.

MEKDEBIŇ BAGYNDA

Tomus gününiň säher çagydy. Baglar pessaýja öwüsýän şemala başlaryny atýardy. Mekdebiň öňündäki gyradeň öseň gowaçalar hem yranyşýar.

Tiz wagtdan okuwçylar peýda boldular. Bular eglenmän, mekdebiň bagyny bejermäge girişdiler. Okuwçylaryň joşgunly zähmeti  barha güýjedi.

Has gara ýazylan sözleri depderiňize göçüriň.

Pessaýja sözüniň manysyny düşündiriň.

joşgunly

37-nji gönükme. Şygry labyzly okaň. Ikinji bognunda u, ü dodak çekimlileri ýazylan sözleri tapyp, depderiňize göçüriň.

GÜNÜŇ   HOWRY

Gara bulut bu günler

Ondan-oňa göçenok.    

Garry mama sanajyn

Güpürdedip kakanok.


Aýna ýaly asmandan     

Gün lowurdap garap dur.

Günüň howry ne ajap!   

Ähli zada yarap dur.

A. Baýmyradow.

Göçüren sözleriňiziň ikinji bognunda u, ü dodak çekimlileriniň  yazylmagynyň sebäbini düşündiriň.

* * *

38-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri göçüriň.

SÜLGÜN

Sülgün owadan guşlaryň biridir, ýöňe onuň uçuşy öwerlik däldir.

Tomus aýlarynda sülgünler zyýan berýan gurçuklary, kösükli ösümliklerin tohumyny,

dänesini iyýärler. Sülgün gaty duýgur bolýar. Sähel çybşyldy bolsa, güsürdäp uçýar

 (A. Gylyjow, «Güneşli ülkäniň görki»).


Göçüren sözleriňiz esasynda u, ü dodak çekimlileriniň  ýazuw düzgünini düşündiriň.

* * *

39-nji gönükme. Okaň. Birinji we ikinji bogunlarynda dodak çekimlileri bolan sözleri aýdyp beriň

HÜNÄR — SENIŇ   HORMATYŇ

Her bir adam belli bir hünär edinmeli. Hünärli adam çekýän zähmetini ýerine salýar.

Pagtaçy özüniň zähmeti  bilen "ak altyn" dagyny döredýär. Mal bakýan çopanlar halkymyzy et, süýt, ýüň öňümleri bilen üpjün edýärler.

Gözel-gözel jaýlar gurluşykçynyň gujurly gollary bilen emele gelýär.

Mugallymlar biziň her birimiz üçin ata-ene ýaly mähirli. Olar seni hatly-sowatly edýar, durmuşa ugrukdyrýar.

Soraglara jogap beriň:

1.  Dodak   çekimlileriňden   o,   ö   sözleriň   haýsy
bogunlarynda ýazylýarlar?

2. Dodak  çekimlilerinden  u,   ü  sözleriň  haýsy
bogunlarynda ýazylýarlar?

Gujurly, mähirli sözleriniň manysyny sözlükden öwreniiň.


Gurş...n

Ot...rgyç

Duý. ..r

Çop. ..n

Goş...r

Oý.. -n

Goý. .n

Ogl...n

örd...k

dol.. .k

ýum. ..ş

Durs...n

boý. ..n

küm. ..ş

çom...ç

göw...n

og...ı.

goý.. -r.

çoý...n.

goş...n.

göt. ..n.

yor...nja.

düzg...n.

ýorg...n.

* * *

40-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimlileri ýazyp, sözleri göçüriň. 

Soraglara dilden jogap beriň:

1.  U,   ü   dodak   çekimlileri   sözüň   haýsy
bogunlarynda ýazylýarlar?  Olara degişli ýokarky
sözlerden mysal getiriň.

2.  O,   ö   dodak   çekimlileri   sözüň   diňe   haýsy
bognunda   ýazylýarlar?   Olara   degişli  ýokarky
sözlerden mysal getiriň.

* * *

41-nji gönükme. Sözlemleri okaň we ikinji bognunda dodak çekimlileri ýazylan sözleri göçürip alyň.

1. Biz bagtly durmuşda ýaşaýarys.

2. Kakam goýun bakýar, men ulalanymda, oňa çoluk bolaryň.

3. Güýz günleri bagyň ýapraklary dökülýär.

4. Ýorunjany orup bolduňyzmy?

Göçüren sözleriňiziň. ikinji bognunda haýsy dodak çekimlileriniň  ýazylandygyny we onuň ýazylmagynyň sebäbini aýdyp beriň.

* * *

42-nji gönükme. Göçüriň.Nokatlaryň ýerine degişli dodak çekimlilerini ýazyň we olaryň ýazylmagynyň sebäbini aýdyň.

1. Agam goş...nda gull...k edýar.

2. Körpeler ýabyň boý...nda oýnaýarlar. Sülg...n üç...nji klasda okaýar. On...n jorasy Durs...n dörd...nji klasda okaýar. Jigimiň her hili oý...njaklary bar.

oýunjak

43-nji gönükme.   Suratlaryň  adyny  depderiňize ýazyň.

Suratlaryň atlarynda u, ü dodak çekimlilerini haýsy bogunlarda ýazandygyňyzy aýdyň we onuň sebäbini düşündiriň.

                                                                    * * *

44-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli dodak çekimlilerini ýazyp, asakdakylary göçüriň.


Od...n

Çuk...r

Tor...m

Tom...s

Dok...z

çol. ..k

how...t

öm...r

gürr...ň

boý. ..n

toý.. .n

toh...m

bö...l

düw...n

uçg...n.

 * * *

45-nji gönükme.    Nakyllary okaň. ikinji bognunda

u   ü   dodak   çekimlileri   ýazylan   sözleri   tapyp, depderiňize göçüriň.


Gyzylyň-kümşüň könesi bolmaz,

Ata-enäniň bahasy bolmaz. 

Göwün sygsa, göwre sygar.

Dost—dostuň aýnasy.        

Dostsuz başym, duzsuz aşym.

Özüni öweniň tanapy çüýrük.

Köpüň dilegi köl bolar.


Göçüren sözleriňiziň ikinji bognunda näme üçin u, ü ýazylýar?

göwün


46-nji gönükme. Okaň. ikinji bognunda dodak çekimlileri bolan sözleri we şol bogunda olaryň ýazylmagynyň sebäbini aýdyp beriň

BÄŞIM WE GUZULAR

Sowuk şemal öwsüp başlady. Agylyň içinde guzuly goýunlar bardy. Başim atasy bilen agyla girdi. Goýunlar ürküşdiler. Guzujyklar böküp başlady. Başim bir guzujygyň boynundan tutdy, ony sypalady. Ol guzulary özüne öwrenişdirdi

(G. Rejebowa, «Kiçijik çopan»).

Agyl sözüniň manysyny sözlükden öwreniiň.

* * *

47-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli dodak çekimlilerini ýazyp, sözlemleri göçüriň.

1. Gulanyň ödi bolmaz, guş...ň süydi.

2. Sygryň, goýn...ň, geçiniň süyd...nde adam üçin peýdaly zatlar köpd,..r.

3. Çoy...n eredilyär.

4. Men kitaplarymy öyde goý...p geldim.


1.  Nokatlaryň ýerine haýsy dodak çekimlilerini ýazdyňyz?

2.  Olar sözleriň haýsy bognunda ýazylýarlar we sebäbi näme?

peýdaíy

48-nji gönükme. Aşakdaky sözlerden ikinji bognunda dodak çekimlileri ýazylan sözleri saýlap, depderiňize göçüriň.

Depder, öküz, galam, ýaryş, ogul, tekiz, ýazmak, suwarmak, surat, oýun,

gurjak, durmuş, okuwçy, Oraz, Aman, bulut, çoýun, çage, daglyk, onunjy,

toýun, tokly, öňüm, haly, döwür, ördek, oturmak.


1.  Göçüren  sözleriňiziň.  ikinji  bognunda  haýsy
dodak çekimlileri ýazylypdyr?

2.   Olar sözüň haýsy bognunda ýazylýarlar we
sebäbi näme?

* * *

49-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimlileri ýazyň.

1. Goý...nlar suwa geldiler. Çop...n olary suwa ýakdy. Çopanyň ýanynda çöl...k hem bardy. Goýunlar ýatdylar.

2. Üç...nji we dörd...nji klasyň ok...wçylary ýow...ra gîtdiler.

3. Gyzlar gop...z çaldylar.

* * *

50-nji gönükme. Özüňizden ikinji bognunda u, ü dodak çekimlileri bolan iki söz tapyp (her dodak çekimlä bir söz), sözlem içinde getiriň we depderiňize ýazyň.

Nusga: Söwüt, güjüm miwesiz agaçlardyr.

* * *


51-nji gönükme. . Göçüriň. Nokatlaryň ýerine degişli çekimlileri ýazyň.

1.  Terbiýeçi çagalara gürr...n berýär.

2.  Ejem cagalaryň oý...nlaryna syn edýär.

3.  Cagalaryň durm...şy gowy.

U, ü dodak çekimlileri sözüň haýsy bogunlarynda ýazylýarlar?

Arzuw,   gawun,   sarlawuk,   gürlewük, awtobus,   institut  ýaly   sözlerde   u,   ü   soňky bogunlarda-da ýazylýar.

52-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri göçürip alyň we olarda u, ü dodak Çekimlileriniň haýsy bogunlarda ýazylandygyny aýdyň.

1. Biz her bir işe úly hyjuw bílen ýapyşýarys.

2. Siziň bu işiniz düşewüntli.

3. Biz geçen tomus Etrek etrabynyň Sarlawuk obasynda bolduk.

4. Seniň doganyň haýsy institutda okaýar?


Hyjuw, düşewünt sözleriniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

53-nji gönükme. Bu sözleri sözlem içinde getirip, depderiňize ýazyň we olaryň ýazylyşyny ýadyňyzda saklaň.

Jürlewük, gawun, şarlawuk, trolleýbus, paraşýut.


Nusga: Durda kakasy dukändan bir jürlewük alyp berdi.

* * *

54-nji gönükme. Aşakdaky soraglary okaň we olaryň jogabyny depderiňize ýazyň.

1. Häzir haýsy aý dowam edýär?

2. Häzir ýylyň haýsy pasly?

3. Haýsy aýlar Güýz  aýlarydyr?

4. Güýz  pasly haýsy aýda gutarýar?

5. Güýzden soňra ýylyň haýsy pasly başlanýar?