§ 6. Dymyk k, p, t, Ç sesleriniň açyga

öwrülşi.

83-nji gönükme.   Okaň.   Çyzygyň  çep tarapyndaky sözleriň soňunda haýsy sesler bar? Olar çyzygyň sag tarapynda haýsy seslere öwrülipdirler?

84-nji gönükme. Hekaýajygy okaň. Has gara ýazylan

sözleri nusgada görkezilişi ýaly edip göçüriň.

Oýnadylar.

Nusga. Yalkap—Yalkaba...

Göçüren sözleriňizde dymyk k, p, t, ç sesleriniň haýsy açyk seslere öwrülendigini aýdyň.

85-nji gönükme. Okaň we nokatlara derek degişli çekimsiz sesleri ýazyp göçüriň.

Nokatlara derek ýazan harplaryňyzyň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

86-njy gönükme. Okan.  Has gara ýazylan sözlerde haýsy dymyk çekimsizin nähili açyk çekimsize öwrülendigini aýdyň.

1. Meniň kitabym bar. 2. Pagtanyň çiğidinden ýag alynýar.

3. Biz dynjymyzy aldyk. 4. Gozeljigiň gurjagy bar.

5. Meret köşeğe ot berdi.

87-nji gönükme.   Okaň we nokatlaryn ýerine haýsy çekimsiz harplaryň

ýazylmalydygyny aýdyň.

Sagat. Biziň saga…ymyz	Papak.Saparyň  papa…y
Çkeiç. Ussanyň çeki…i.	Gurjak.Meniň gurja…ym.

Nakatlara derek degişli açyk çekimsiz harplary sözlemleri göçüriň.

* * *

88-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimsiz harplary ýazyp göçüriň.

Agaç     —   aga...y

Çaryk    —    çary...y

Sadap    —    Sada...y

Örküç    —    örkü..i

Toşap    —    toşa...y

Çigit       —   çigi…

Aýak      —    aýa...y

Süýt        —    süý...i

Nokatlara derek ýazan harplaryňyzyň nähili çekimsiz seslerdigini aýdyň.

90-njy gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri nusga boýunça depderihize göçüriň.

Nakyllar.

Öl agajy egmegin, degmedige degmegin.

Gerek deregi ýykar. Ýigidiň ýagşysy köp diňlär, az sözlär.

Edebiň ýagşysy — ulyny syla.

Nusga. Agaç—agajy, ...

Iň soňky nakylyň manysyny öz sözleriňiz bílen düşündiriň.

* * *

91-nji gönükme. Okaň. Çep tarapky sözleriň soňundaky k, p, t, ç   

harplarynyň    nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

Çörek      —    Çöre.....i

Düşek      —    Düşe...im

Mekdep   —    Mekde...e

Çigit        —    Çigi...iň

Öwüt       —    Öwü...i

Guwanç   —    Guwan...y

Jorap       —    Jora...y

Köp nokatlara derek degişli harplary ýazyp, sözleri göçüriň we nokatlara derek ýazan harplaryňyzyň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

92-nji gönükme. Suratlaryň  adyny  tapyp,   nusgada görkezilişi ýaly edip, depderiňize ýazyň.

Nusga. Pişik—pişigi, ...

Ýazan sözleriňizde haýsy dymyk sesleriň nähili açyk sese öwrülendigini we onuň sebäbini aýdyp beriň.

93-nji gönükme. Göçüriň. Has gara ýazylan sözleriň aşagyny çyzyň.

1. Çary ädigini geýdi. 2. Gözeljigiň oturgyjy bar. 3. Merediň jigisi birinji klasda okaýar. 4. Sen kitabyňy arassa saklaýarmyň? 5. Sonajyk gurjagyny oýnap otyr.

Aşagyny çyzan sözleriňizde haýsy dymyk sešin nähili açyk sese öwrülendigini aýdyň we onuň sebäbini düşündiriň.

* * *

94-nji gönükme. Sözlere y, i çekimlileriň degişlisini goşuň, olary nusgadaky ýaly edip göçüriň.

Çoluk, ýilik, Sadap, tertip, Myrat, Ýigit, Gylyç,

Nusga. Çoluk— çolugy...

Göçüren  sözleriňizdäki çekimlileriň  nähili çekimlilerdigini aýdyp beriň.

95-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimsiz

harplary ýazyp, sözlemleri göçüriň.

1. Mallar ýata...a geldi. 2. Jigimiň kiçijik oturgy...y bar. 3. Myra...yň dogany okaýar. 4. Seniň kita...yň barmy?

5. Oraz paça...y owla...a dograp berýär.

Nusga. Mallar ýataga geldi.

Nokatlara derek ýazan harplarynyzyň nähili çekimsizlerdigini aýdyp beriň.

* * *

96-njy gönükme. Okaň we çyzygyň sag tarapyndaky

sözlerden peýdalanyp, soraglara jogap ýazyň.

1. Kimiň jigisi?                               Meret

2. Nämäniň sahypasy?                    Kitap

     3. Nämäniň ýeňi?                            Köýnek

     4. Nämäniň aýagy?                         Oturgyç

Nusga. Merediň jigisi.

Soraglara dilden jogap beriň.

1.  Çyzygyň sag tarapyndaky sözleriň soňky harplary nähili çekimsizler?

2. Depderiňize ýazan jogaplaryňyzda olar haýsy çekimsizlere öwrüldiler?

97-nji gönükme. Sözleri nusgada görkezilişi ýaly ýazyp göçüriň.

Agajyň, daragyň, çarygy, örküji, çigidiň, toşaba, aýaga, kitabym.

Nusga. Agaç—agajy,      darak—daragyň, ...

1.Bu sözlerde haýsy dymyk sesiň nähili açyk sese öwrülendigini we onuň sebäbini aýdyň.

2. Çaryk sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

98-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri nusgadaky ýaly ýazyp göçüriň.

1.  Çapyşykda biziň obamyzyň aty ozdy. Ozan atyň ady Meleguş.

2. Okuwçylaryň ýygan oty köp.

3. Sazagyň ody oňat bolýar.

4. Gapyny ýapyň!

5. Çagalar ýabyň boýuna gitdiler.

Nusga. Aty- ady, ...

Soraglara dilden jogap beriň.

1. Göçüren sözleriřiiziň haýsynda birinji çekimli uzyn, haýsynda gysga aýdylýar?

2.  Göçüren sözleriňizdäki çekimsizleri we olaryň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

99-njy gönükme.   Okaň we göçüriň. Dymyk k, p, t, ç

sesleri  açyga  öwrülen  sözleri biraýry, öwrülmediklerini biraýry ýazyň.

Oragyň, okuň, jorabyň, topuň, söwüdiň, çitiň, agajyň, saçyň,

oduň, otuň, köki, çöpi, gögüň, ädigiň.

Nusga. Jorabyň, oragyň, ... Topuň, okuň, ...

* * *

100-nji gönükme. Nokatlara derek haýsy çekimsiziň ýazylmalydygyny aýdyň  we olary depderiňize  göçüriň.   Bulardaky açyk çekimsizleri aýdyp beriři.

101-nji gönükme. Nokatlara derek degişli çekimsizleri ýazyp, çyzygyň sag tarapyndaky sözleri göçüriň.

Nusga. Joraby, çöрйň, sagady, ...

Çöp, ýat, dak, bät, jogap sözlerindäki çekimsizleriň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

1. Biziň halkymyz nämäni soýýär?

2.  Nämäni harlamaly däl?