1. Ses we harplar. 2. Çekimli sesler. 3. Ýogyn we inçe çekimli sesler. 4. Çekimsiz sesler. 5. Açyk we dymyk çekimsizler. 6. Dymyk k, p, t, ç  sesleriň açyga öwrülişi.

7. Bogun. 8. Söz. 9. Baş harp. 10. Zatlaryň hilini aňladýan sözler. 11. Hereketi aňladýan sözler. 12. Sözlem. 13. Ýyl boýunça geçilenleri gaýtalamak. 14. Labyzly okaýyş üçin goşgular.

15. Düşündirişli sözlük..

§ 6. Dymyk k, p, t, Ç sesleriniň açyga

öwrülşi.

83-nji gönükme.   Okaň.   Çyzygyň  çep tarapyndaky sözleriň soňunda haýsy sesler bar? Olar çyzygyň sag tarapynda haýsy seslere öwrülipdirler?

Doläk

Dolagy

Jorap

Joraby

Sagat

Sagady

Meret

Çekiji

Ördek

Ördegi

Sadap

Aadaby

Illik

Illigi

Agaç

Agajy


dolak
sadap

84-nji gönükme. Hekaýajygy okaň. Has gara ýazylan

sözleri nusgada görkezilişi ýaly edip göçüriň.

Oýnadylar.

Ýalkap bize gezmäge geldi. Jigim Ýalkaba bir oýnawaç berdi. Ol oýnawajy aldy we begendi.

Soňra Myrat bilen Kömek hem geldi. Myradyň we Komegiň öz

oýnawaçlary bar eken. Jigim olar bilen hezil edip oýnady.

Nusga. YalkapYalkaba...

Göçüren sözleriňizde dymyk k, p, t, ç sesleriniň haýsy açyk seslere öwrülendigini aýdyň.


85-nji gönükme. Okaň we nokatlara derek degişli çekimsiz sesleri ýazyp göçüriň.

 

Börek — böre...i

Orak   — ora...y

Meret — Mere...i

Söwüt — söwü...i

Süzgüç — süzgü...i

Durtgüç — dürtgü...i

Nokatlara derek ýazan harplaryňyzyň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

Soňunda dymyk k, p, t, ç sesleri bolan sözlere çekimli sesler goşulanda, olar açyk g, b, d, j seslerine öwrülýärler. Meselem: ädik—ädigi, kitap—kitaby, sowut—sowudi, çekiç—çekiji.

86-njy gönükme. Okan.  Has gara ýazylan sözlerde haýsy dymyk çekimsizin nähili açyk çekimsize öwrülendigini aýdyň.

1. Meniň kitabym bar. 2. Pagtanyň çiğidinden ýag alynýar.

3. Biz dynjymyzy aldyk. 4. Gozeljigiň gurjagy bar.

5. Meret köşeğe ot berdi.

Pagta
çigidi

87-nji gönükme.   Okaň we nokatlaryn ýerine haýsy çekimsiz harplaryň

ýazylmalydygyny aýdyň.

Sagat.

Biziň saga…ymyz

Papak.Saparyň  papa…y

Çkeiç. Ussanyň çeki…i.

Gurjak.Meniň gurja…ym.

Nakatlara derek degişli açyk çekimsiz harplary sözlemleri göçüriň.

* * *

88-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimsiz harplary ýazyp göçüriň.

Agaç     —   aga...y

Çaryk    —    çary...y

Sadap    —    Sada...y

Örküç    —    örkü..i

Toşap    —    toşa...y

Çigit       —   çigi…

Aýak      —    aýa...y

Süýt        —    süý...i

Nokatlara derek ýazan harplaryňyzyň nähili çekimsiz seslerdigini aýdyň.

örküç

    toşap

89-njy gönükme. Sözleriň yzyna haýsy-da bolsa bir çekimli harp goşup göçüriň.

Köşek, duzak, çekiç, gulak, hatap, tertip, sagat,

sanaç, oýnawaç, howut, kitap, owlak.

Nusga. Köşek—köşegi, ...

Göçüren sözleriňizde haýsy dymyk çekimsiziň nähili açyk çekimsiz sese öwrülendigini aýdyň.

howat
hatar

90-njy gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri nusga boýunça depderihize göçüriň.

Nakyllar.

Öl agajy egmegin, degmedige degmegin.

Gerek deregi ýykar. Ýigidiň ýagşysy köp diňlär, az sözlär.

Edebiň ýagşysy — ulyny syla.

Nusga. Agaçagajy, ...

Iň soňky nakylyň manysyny öz sözleriňiz bílen düşündiriň.

* * *

91-nji gönükme. Okaň. Çep tarapky sözleriň soňundaky k, p, t, ç   

harplarynyň    nähili çekimsizlerdigini aýdyň.


Çörek      —    Çöre.....i

Düşek      —    Düşe...im

Mekdep   —    Mekde...e

Çigit        —    Çigi...iň

Öwüt       —    Öwü...i

Guwanç   —    Guwan...y

Jorap       —    Jora...y


Köp nokatlara derek degişli harplary ýazyp, sözleri göçüriň we nokatlara derek ýazan harplaryňyzyň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.


92-nji gönükme. Suratlaryň  adyny  tapyp,   nusgada görkezilişi ýaly edip, depderiňize ýazyň.

Nusga. Pişikpişigi, ...

Ýazan sözleriňizde haýsy dymyk sesleriň nähili açyk sese öwrülendigini we onuň sebäbini aýdyp beriň.

93-nji gönükme. Göçüriň. Has gara ýazylan sözleriň aşagyny çyzyň.


1. Çary ädigini geýdi. 2. Gözeljigiň oturgyjy bar. 3. Merediň jigisi birinji klasda okaýar. 4. Sen kitabyňy arassa saklaýarmyň? 5. Sonajyk gurjagyny oýnap otyr.

Aşagyny çyzan sözleriňizde haýsy dymyk sešin nähili açyk sese öwrülendigini aýdyň we onuň sebäbini düşündiriň.

* * *

94-nji gönükme. Sözlere y, i çekimlileriň degişlisini goşuň, olary nusgadaky ýaly edip göçüriň.

Çoluk, ýilik, Sadap, tertip, Myrat, Ýigit, Gylyç,

Nusga. Çolukçolugy...

Göçüren  sözleriňizdäki çekimlileriň  nähili çekimlilerdigini aýdyp beriň.

Çoluk                             ýilik

95-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimsiz

harplary ýazyp, sözlemleri göçüriň.

1. Mallar ýata...a geldi. 2. Jigimiň kiçijik oturgy...y bar. 3. Myra...yň dogany okaýar. 4. Seniň kita...yň barmy?

5. Oraz paça...y owla...a dograp berýär.

Nusga. Mallar ýataga geldi.

Nokatlara derek ýazan harplarynyzyň nähili çekimsizlerdigini aýdyp beriň.

* * *

96-njy gönükme. Okaň we çyzygyň sag tarapyndaky

sözlerden peýdalanyp, soraglara jogap ýazyň.

1. Kimiň jigisi?                               Meret

2. Nämäniň sahypasy?                    Kitap

     3. Nämäniň ýeňi?                            Köýnek

     4. Nämäniň aýagy?                         Oturgyç

Nusga. Merediň jigisi.

Soraglara dilden jogap beriň.

1.  Çyzygyň sag tarapyndaky sözleriň soňky harplary nähili çekimsizler?

2. Depderiňize ýazan jogaplaryňyzda olar haýsy çekimsizlere öwrüldiler?

* * *

97-nji gönükme. Sözleri nusgada görkezilişi ýaly ýazyp göçüriň.


Agajyň, daragyň, çarygy, örküji, çigidiň, toşaba, aýaga, kitabym.

Nusga. Agaçagajy,      darakdaragyň, ...

1.Bu sözlerde haýsy dymyk sesiň nähili açyk sese öwrülendigini we onuň sebäbini aýdyň.

2. Çaryk sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.

toşap

* * *

98-nji gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri nusgadaky ýaly ýazyp göçüriň.

1.  Çapyşykda biziň obamyzyň aty ozdy. Ozan atyň ady Meleguş.

2. Okuwçylaryň ýygan oty köp.

3. Sazagyň ody oňat bolýar.

4. Gapyny ýapyň!

5. Çagalar ýabyň boýuna gitdiler.

Nusga. Aty- ady, ...

Soraglara dilden jogap beriň.

1. Göçüren sözleriřiiziň haýsynda birinji çekimli uzyn, haýsynda gysga aýdylýar?

2.  Göçüren sözleriňizdäki çekimsizleri we olaryň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

At, saç, kok, çöp ýaly çekimlisi gysga aýdylýan bir bogunly sözlerde dymyk çekimsizler açyga owrulmeýärler.

99-njy gönükme.   Okaň we göçüriň. Dymyk k, p, t, ç

sesleri  açyga  öwrülen  sözleri biraýry, öwrülmediklerini biraýry ýazyň.

Oragyň, okuň, jorabyň, topuň, söwüdiň, çitiň, agajyň, saçyň,

oduň, otuň, köki, çöpi, gögüň, ädigiň.


Nusga. Jorabyň, oragyň, ... Topuň, okuň, ...

* * *

100-nji gönükme. Nokatlara derek haýsy çekimsiziň ýazylmalydygyny aýdyň  we olary depderiňize  göçüriň.   Bulardaky açyk çekimsizleri aýdyp beriři.

Guşuň aýa...y

Baly...yň kellesi

Jereniň sa...y uzyn

Bagyň kö...üni gördüňmi?

101-nji gönükme. Nokatlara derek degişli çekimsizleri ýazyp, çyzygyň sag tarapyndaky sözleri göçüriň.


Jorap

Çöp

Sagat

Süzgüç

Ýat

Mekdep

Jogap

Bat

Ördek

Dak

Telpek

Göreç

Ketek

güýç

Jora...y

Çö...uň

Saga...y

súzgu...i

ýa...yp

mekde...e

joga...y

ba...y

örde...i

da...yp

telpe...iň

göre...i

kete...e

güý...i

Nusga. Joraby, çöрйň, sagady, ...

Çöp, ýat, dak, bät, jogap sözlerindäki çekimsizleriň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

Göreç                  ketek

102-nji gönükme. Okaň we göçüriň. Has gara ýazylan sözlerde haýsy dymyk sesiň nähili açyk sese öwrülendigini aýdyň we onuň sebäbini düşündiriň.

1.  Biziň halkymyz parahatçylygy soýýär.

2. Adamyň ynsaby onuň bezegidir.

3. Okuwda, iş-de öz güýjüňi görkez!

4. Tertibiň oňat bolsa, sen beýlekilere görelde bolarsyň.

5. Merediň jigisi mekdebe barýar.

6. Çöregi harlamaly däldir.


Ýokardaky sözlemlerden peýdalanyp, soraglaryň jogabyny depderiňize ýazyň.


1. Biziň halkymyz nämäni soýýär?

2.  Nämäni harlamaly däl?

ynsap                      görelde bolmak

103-nji gönükme. Aşakdaky sözlere degişli -yň ýa-da -iň goşup, depderiňize göçüriň.


Dolak, çelek, mekdep, Myrat, cekiç, gurçuk, öweç, Murgap, öwret, git.

Sözleriň soňundaky dymyk k, p, t, ç sesleriniň açyk g, b, d, j seslerine öwrülýändigini unutmaň.

Nusga. Dolak—dolagyň, çelek—çelegiň, ...

Dolak, çelek, ýat, öwret, gurçuk sözlerindäki çekimsizleri we olaryň nähili çekimsizlerdigini aýdyň.

*********

Ýazuwa geçiriň(print)