1. Ses we harplar. 2. Çekimli sesler. 3. Ýogyn we inçe çekimli sesler. 4. Çekimsiz sesler. 5. Açyk we dymyk çekimsizler. 6. Dymyk k, p, t, ç  sesleriň açyga öwrülişi.

7. Bogun. 8. Söz. 9. Baş harp. 10. Zatlaryň hilini aňladýan sözler. 11. Hereketi aňladýan sözler. 12. Sözlem. 13. Ýyl boýunça geçilenleri gaýtalamak. 14. Labyzly okaýyş üçin goşgular.

15. Düşündirişli sözlük..

§ 3. Ýogyn we inçe çekimli sesler.

21-nji gönükme.       Sözlemleri  okaň.   Her sözdäki çekimlileri aýdyp beriň.

Okuw başlandy. Çagalar klaslara girdiler. Mugallym olaryň salamyny aldy.

Soňra çagalaryň ünsüni özüne çekip, sapaga başlady.

Soraglara dilden jogap beriň.

1. Üçünji sözlemde näçe söz bar?

             2. Ol sözleriň her birinde nаçе bogun bar?


22-nji gönükme. Öý goşlarynyň adyny okaň we olary bogunlara bölüp göçürüň. Çekimli harplaryň aşagyny ýyzyň.


Haly, keçe, palas, düşekçe, kilim, torba, ýorgan, ýassyk, çuwal, diwan, oturgyç,

stol, krowat.

Nusga. Ha-ly...

Kilim, palaš sözleriniň manysyny sözlükden öwreniň.


23-nji gönükme.    Suratlara seredip, olaryň atlaryny

depderiňize ýazyň.


Ýazan sözleriňizdäki çekimli harplaryň aşagyny çyzyň.


24-nji gönükme. şygry labyzly okaň.

                   Uçuň, durnalar.

Uçuň erkana, guşlar,

Uçuň erkana.

Asmanam durna uçsa,

Bormuş görkana.Uçun erkana, guslar,

.
Uçun erkana.

Diňläň çораn nagmasyn,

Uzak ýaýlada.

Size gülle ýagmasyn,

Gündür aýlarda.

.

Çölleriňiz gök bolsun,

Yaşara rahat.

Ýollaryňyz ak bolsun,

Yurdum parahat..

G. Ezizow.

       1. Şygryň her sözündäki çekimlileri depderiňize göçüriň.

2. Gorkana sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.

Nusga. U, a...

erkana
görkana


Çopan nagmasy


Çekimli sesler iki hili bolýar:

1.Ýogyn çekimliler: a, o, u, y.

 2.Inçe çekimliler: a, o, u, i, e.


25-nji gönükme. Hekaýajygy uns berip okaň.

Saglyk—baýlyk

Saparmyrat Türkmenbaşy hemişelik Prezidentimizdir. Ol ýurdumyzy baglyga öwürmek barada uly alada edýär.

Obalaryň, şäherteriň köçelerine, töweregine bag ekilyär. Baglaryň adamyň saglygy üçin peýdasy uludyr.

Içinde ýogyn çekimlisi bolan sözleri aýdyp beriň.


26-njy gönükme. Okaň we içinde inçe çekimlisi bolan sözleri bogunlara bölüp depderiňize göçüriň.

Gül.

Gül näzik we owadan zat. Ol ysy bilenem, reňki bilenem adamlara ýaraýar.

Biz gül çemenleri bilen bir-birimizi gutlaýarys. Gyzyl güller söýgüni bildirýär. Ak güller mähirliligi alamatlandyrýar.

Çagalar, gülleri soýüň we olary ösdürip ýetişdiriň. Dostlaryňyza, joralaryňyza sowgat ediň!


Ýaz  peýzažy


—Ýazyň ortasynda

Gar ýagýar..., gara!

Dowul düşdi ähli

Garlawaçlar.....

.

Yöne gar   däldi ol

Sowrulýan ýele.

Gorkdular gar öýdüp

Üçýan ak güle.

Ý. Agageldiýew.


Gyzykly                                     uns bilen


27-nji gönükme. Okaň. Ýogyn çekimlili sözleri biraýry, inçe çekimlili sözleri biraýry göçüriň.

Aman.

Aman her gün ir turýar. Yorgan-düşegini ýygnaýar. Bedenterbiýe maşklaryny edýär.

Soňra sabyn bilen ýuwunýar. Ertirlik naharyny iýip, mekdebe gidýär.

Nusga. Sabyn, ýuwunýar...

her gün...

Maşk sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.


28-nji gönükme. Mätaly okan we ýogyn qekimlili sözleri aýdyň.


Bir guş tutdum, jany ýok,

Başyny kesdim, gany ýok,

Içinde üç ýumurtga,

Jüýjesiniň sany ýok.

Mataly ýoruň.


mätaly ýormak


29-njy gönükme. Bedenterbiýe baradaky hekaýajygy okaň we inçe çekimlili sözleri aýdyň.

Bedenterbiýe saglykdyr.

Okuwçylar irden mekdebe geldiler. Olar meýdançada dürli maşklary ýerine ýetirdiler. Jaň kakyldy.

Okuwçylar klasa girdiler. Mugallym geldi, okuwçylar bilen salamlaşdy. Ol sapaga başlady.


30-njy gönükme. Aşakdaky öwut-nesihat häsiýetli sözlemleri okaň we göçuriň.

Özüňden ulyny sylamaly, olara salam bermeli. Özüňden kiçini öýkeletmeli däl.

Mugallymyň aýdanlaryny uns berip diňlemeli we ýerine ýetirmeli. Bularyň hemmesi edeplilikdir.

Ýogyn çekimlili sözleriň aşagyny çyzyň.

Öwüt-nesihat                   sylamk


31-nji gönükme.   Hekaýajygy okaň. Soraglara dilden jogap beriň.


Haýwanat bagynda.

Aşgabadyň haýwanat bagy uly. Biz oňa baryp gördük. Ol ýerde dürli haýwanlar bar. Haýwanlara oňat seredýärler. Wagtly-wagtyna iýmit, suw berýärler. Ýataklaryny arassa saklaýarlar. Mugallymymyz bize şol haýwanlar hakda gürrüň berdi.



Soraglar:

1. Niräniň haýwanat bagy uly?

2. Ol ýerde nämeler bar?

3. Haýwanlara nähili seredýarler?

4. Kim bize haýwanlar hakda gürrüň berdi?

Ikinji, üçünji soraglaryň jogabyny depderiňize ýazyň we olardaky inçe çekimlileri aýdyp beriň.

Haýwanat bagy                                   ýatak

32-nji gönükme.    Okaň we birinji, ikinji sözlemleri göçüriň.

Serdarymyza şohrat

Saparmyrat Türkmenbaşy halkyň gahryman ogludyr. Ol ýurdumyzyň ilkinji Prezidentidir. Serdarymyz 1940-njy ýylyň 19-njy fewralynda doguldy.

Garaşsyz, Bitarap Watanymyzyň Tugunyň döredilen güni hem 19-njy fewraldyr.


Göçüren sözlemlerimzdaki ýogyn çekmlileriň aşagyny çyzyň.


33-nji gönükme. şygry labyzly okaň.

Ata watan.

Ýumşum bar, et diýse,

Oýna diýse, ýat diýse,

Ýüzüm çytman, hoş diýýän

Watan nirä git diýse.


Geljegime garasam,

Össem, öňe ýöresem,

Armanym ýok Watanymyň

Men ýumşuna ýarasam.


Watan meniň janymdyr,

Damarymdyr, ganymdyr,

Abraýym, gaýratym,

şohratymdyr, şanymdyr.

M. Garryýew.

Içinde ýogyn çekimlisi bolan sözlerden sekiz sanysyny göçüriň we olardaky çekimlileri aýdyň.

abraý                       şan - şöhra

34-nji gönükme.Hekaýajygy okaň.

Iki dogan.

Mergeniň özünden uly doganynyň ady Jeren. Ol dördünji klasda okaýar. Mergen çagalar bagyna gatnayar. Ol çagalar bagynda öwrenen zatlary barada doganyna gürrüň berýär.

Jeren jigisiniň gürrüňlerini höwes bilen diňleýär.

Soraglaryň jogabyny depderiňize ýazyň.

1. Mergeniň  uly doganynyň ady kim?

2. Jeren näçenji klasda okaýar?

3.  Mergen nirä gatnaýar?

Ýazan sözlemleriňizdäki inçe çekimlili sözleriň aşagyny çyzyň.

Sözüň birinji çekimlisi ýogyn bolsa,

soňky çekimlileri hem ýogyn bolýar.

Sözüň birinji çekimlisi inçe bolsa,

soňky çekimlileri hem inçe bolýar.

35-nji gönükme. Nahar atlaryny okaň we dine ýogyn çekimlisi bolan sözleri göçüriň.


Dograma, börek, çогbа, çekdirme, palaw, şüle, unaş, belke, bulamak, mäşewe,

ýarma, çişlik, dolama, gutap, gowurma, şorsuw, akýüwrük, gaýnatma.

Nusga. Dograma, ...

1. Göçüren sözleriňizdäki çekimlileri aýdyň.

           2.Akýüwrük sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.


ýarma                          belke


36-njy gönükme. Guşlaryň atlaryny okaň we dine inçe çekimlisi bolan sözleri göçüriň.

Torgaý, serçe, sülgün, durna, garasar, kepderi, togdary, 1аçуn, gögerçin, hüýpüýpik, garga, käkilik, ördek, gaz, toklutaý, düýeguş, bilbil, bezbeltek, gumry, bagyrtlak.

Göçüren sözleriňizdäki çekimlileri aýdyň.

Käkilik                togdary

37-nji gönükme. Hekaýajygy üns berip okaň.

Lukmanyň gyzy.

Bibi bäş ýaşynda. Onuň ejesi lukman. Bibiniň oýnawaçlary köp. Ol bir gurjagyny alyp, onuň kellesini ak ýaglyk bilen daňdy. Ony ýorganjyga dolady. Onuň gyzgynyny barlady. Oňa derman içirdi.

Okan hekaýajygyňyzdaky inçe we ýogyn cekimli sesleri aýdyň.


 38-nji gönükme. Aşakdaky sözlemleri okaň.

1. Biz oz ýurdumyzy soýýäris. 2. Biziň ýurdumyzda gözel ýerler köp. 3. Enäni-atany hormatlamak biziň borjumyzdyr. 4. Ýolbars, gaplaň, mojek ýyrtyjy haýwanlardyr.

Ýogyn çekimlili sözleri biraýry,      inçe çekimlili sözleri biraýry göçüriň.

Nusga. şat, ... Biz, ...


gözel ýerler
   ýyrtyjy   
   borç   

39-njy gönükme. Sözlemleri okaň, soňra göçüriň.

1. Men atamlara gezmäge gidip geldim. 2. Okuwçynyň eşigi, eli,   ýüzi   hemişe   arassa   bolmalydyr.   3.   Okuw esbaplaryny aýawly saklamalydyr,

 

1. Inçe çekimlileriň aşagyna bir gyzyk,  ýogyn çekimlileriň aşagyna iki çyzyk çyzyň.


2. Aýawly saklamak aňlatmasynyň manysyny sözlükden öwreniň.


40-njy gönükme.  şygry labyzly okaň.

Garaşsyzlyk diýýäris,

Türkmenbaşa uýýarys.

Onuň il aladasyn,

Günuň-güni duýýarys.


Türkmenbaşyň dilleri,

Ömrümiziň ballary.

Kop ýurtlaryň ýoluna,

Ekdi dostluk gülleri.

A. Gurbanow.

Has gara ýazylan sözlerdäki çekimlileriň nähili çekimlilerdigini aýdyp beriň.


41-nji gönükme. Aşakdaky  sözleri göçüriň. Bularyň soňky  bogunlaryndaky çgekimlileriň inçe ýa-da ýogyn bolmagynyň sebäbini düşündiriň.

o-rak-ly                       e-rik                      çö-rek

ga-myş                         el-lik                      tä-ze-je

ýa-gyş                          na-gyş                    ga-lam

o-kuw-çy                      ä-dik-çi                   dep-der

ädikçi 
gamyş

 

42-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine degişli çekimlini ýazyp, sözlemleri goçüriň.

Biz...ň obamyzd... haly fabrigi bar. Ol ýerd... haly dokalý...r. Göz...liň ejesi hem şol ýerde işleý...r. Ol fabrigiň ökd... hal.„çysy.

Halyçy                  fabrik

43-nji gönükme.Okaň.  Nokatlaryň  ýerine  haýsy çekimliniň bolmalydygyny aýdyň.


Sonajyk.

Sonalar Jerenler bilen goňş... Sona düýn Jerenlere bard... Onuň bilen gurjak oýnad... Jeren...ň Enes... olara gyzykly ertek... aýdyp berd... Sona Jerenlerde bir sagada golaý oturd... Soňra öýlerine gaýtd...

Türkmen sözlerinde ýogyn çekimlileriň biri bolsa, degişli ýerinde y ýazylýar.

Sozüň içinde inçe çekimlileriň biri bolsa, degişli ýerinde i ýazylýar.

44-nji gönükme. Nokatlaryň ýerine y, içgekimlileriniň degişlisini ýazyp, sözleri göçüriň.

Er..k, bal...k, garp.„z, bilb.„l, äd„.k, ýyld„.z, ýetm„ç, ýal..n, sab„.n, ek„.n, M„.rat, Aş.„r, çaý...r, gulakj...n, ýass...k, bäşl...k.

Nusga: erik, bälyk...

45-nji gönükme. Nokatlaryňi ýerine ýaýyň  içindäki

bogunlardan  degişlisini   ýazyp göçüriň.


Ba..., ba..., pal..., mä..., goş..., kä..., alt..., el.., ýet.., Ba..., er..., ga..., kem...,

(şir, lýk, gy, sim, syn, miş, tir, py, pir, çyk, tyr, mys, li).

Nusga. Batyr, palgyk, ...


46-njy gönükme. Soraglara  ýazmaça jogap  beriň.

Ýazan sözleriňizde y,  i çekimlili sözlerde  y,  i  harplarynyň ýazylmagynyň sebäbini düşündiriň.

1. Sen näçenji klasda okaýarsyň?

2. Sen nähili okaýarsyň?

3. Sen sagat näçede turýarsyň?

4. Irki bedenterbiýe maşklaryny edýärmiň?

* * *

47-nji gönükme. Hekaýajygy okaň.

Awçy.

Meniň kakam awcy. Ol bir gün awa gitdi. Öýlänler dolanyp geldi.

Kakam iki säny tilki tutupdyr. Tilkileriň derisini soýup aldy.

Olary deri kabul edilýän ýere tabşyrdy.


Has gara ýazylan sözlerde y, i çekimlileriniň ýazylmagynyň sebäbini aýdyp beriň.

awçy
tilki

48-nji gönükme.   Özüňizden içinde y çekimlisi bolan sözlerden alty sanysyny, i çekimlisi bolan sözlerden alty sanysyny tapyp, depderiňize ýazyň.

Nusga. Artyk, erik...

Direktor, radio, telefon, Gülsoltan, Myratgeldi, telewizor ýaly goşma we başga dillerden geçen sözlerde ýogyn we inçe çekimlileriň ikisi hem ýazylýar.

49-njy gönükme. Aşakdaky sözlemleri üns berip okaň.

1. Meretdurda kakasy täzeje portfel alyp berdi.

2. Aýgözel radio diňleýär. 3. Jahan fabrikde işleýär.

4.Mekdebiň direktory çagalar bílen gürrüň etdi.

5. Aşyrgeldi gazet okaýar. 6. Türkmenistanda birnäçe derýa bar.

Içinde ýogyn we inçe çekimliler gatyşyp gelen sözleri aýdyp beriň.


50-nji gönükme.  Içinde inçe we ýogynçgekimliler gatyşyp gelen sözleri göçüriň.


Adamlar, üzüm, nar, oglan, kärhana, pişik, meýdan, Aman, kitap, direktor, başlyk, kino, çagalar, gazet, mekdep.


51-nji gönükme. Sözlemleri okaň we has gara ýazylan sözleri göçüriň, içinde inçe we ýogyn çgekimliler gatyşyp gelen sözleri aýdyň.

1. Mäňa doganym gyzykly kitap getirip berdi. 2. Biz haty ruçka bilen ýazýarys. 3. Men ruçkany, galamy, bozgujy penala salýaryn. 4. Orazyň gowy portfeli bar.

5.  Biz  depderlerimizi  arassa saklaýarys.  6. Lineýka bilen çyzyk çekdik.

Göçüren sözleriňiziň okuw esbaplarynyň adyny aňladýandygyny ýadyňyzda saklaň.

52-nji gönükme. Sözlemleri okaň we göçüriň.

1. Serdaryň kakasy telefonda gürlesýär.

2. Men kitaplarymy arassa saklayaryn.

3. Türkmenistanda üziimiň dürli görnüşi ýetişdirilýär.


Içinde ýogyn we inçe çekimliler gatyşyp gelen sözleriň aşagyny Çyzyň.

*********

Ýazuwa geçiriň(print)